EBÛ SAÎD el-HARRÂZ

أبو سعيد الخرّاز
Müellif:
EBÛ SAÎD el-HARRÂZ
Müellif: MEHMET DEMİRCİ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1994
Son Güncelleme Tarihi: 28.01.2019
Erişim Tarihi: 17.11.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-said-el-harraz
MEHMET DEMİRCİ, "EBÛ SAÎD el-HARRÂZ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-said-el-harraz (17.11.2019).
Kopyalama metni

Bağdat’ta doğdu. Serî es-Sakatî, Bişr el-Hâfî ve Muhammed b. Mansûr et-Tûsî gibi sûfîlerin öğrencisi oldu. Zünnûn el-Mısrî ve Cüneyd-i Bağdâdî gibi ünlü sûfîlerle sohbet etti. Bağdatlı ve Kûfeli sûfîlerden faydalandı. Günümüze ulaşmayan Kitâbü’s-Sır adlı risâlesindeki görüşlerinden dolayı Bağdat’ta tenkitlere uğrayınca Buhara’ya, oradan da Mekke’ye giderek bir süre bu şehirde ikamet ettikten sonra Mısır’a geçti. “Allah’la benim aramda perde yoktur” şeklindeki sözü tepkiyle karşılandığından Mısır’ı da terketmek zorunda kaldı (Herevî, s. 183). Daha sonra Basra’ya gitti. Kuşeyrî’ye göre 277’de (890), Sülemî’ye göre 279’da (892), Câmî’ye göre 286’da (899) vefat etti.

Ebû Abdurrahman es-Sülemî, Harrâz’ı, “Sûfîlerin önderi ve en fazla saygı görenidir” diye tanıtır (Ṭabaḳāt, s. 228). Tasavvufun bütün meseleleri hakkında sağlam bilgilere ve derin tecrübelere sahip olan Harrâz, kaynaklara göre “fenâ ve bekā ilmi” hakkında ilk konuşan sûfîdir. Bu noktaya işaret eden Hücvîrî, Harrâz’a bağlanıp onun yolundan giden ve bu sebeple Harrâziyân (Harrâziyye) adını alan bir sûfî zümresinin varlığından bahseder (Keşfü’l-maḥcûb, s. 363). Harrâz’a göre “fenâ” insanın kulluk görevini ifa etmesi, fakat bunu görmemesidir. “Bekā” ise kulun ilâhî tecellilerle bâki olmasıdır. Bu makamdaki kul Allah’a o kadar yaklaşır ki kendini unutur. Ona, “Nereden geliyorsun, nereye gidiyorsun?” şeklinde sorular sorulsa hep “Allah” diye cevap verir.

Hâce Abdullah-ı Herevî, Harrâz’ın eşsiz ve büyük bir sûfî olduğunu belirttikten sonra hiç kimsenin tevhid konusunu ondan daha iyi bilmediğini, tasavvuf yolunda hızlı gittiği için kendisine kimsenin yetişemediğini ifade eder ve “Keşke biraz aksak olsaydı!” diyerek bekā ve fenâ konusunda aşırılığa kaçtığını ima eder (Ṭabaḳāt, s. 171). Harrâz fenâ konusunu tevhidle beraber düşünür; uyanış haliyle birlikte bulunan fenâ ile bekleyiş haliyle birlikte olan bekāyı en yüce hal sayar. Ona göre fenânın alâmeti kişinin dünyaya ve âhirete yönelik zevklerinin, hatta bütünüyle beşerî benliğinin yok olmasıdır. Bu bakımdan kendi ruhî yükselişini şu veciz sözüyle özetlemiştir: “Nice zaman O’nu aradım, fakat kendimi buldum; şimdi ise kendimi arıyorum, fakat O’nu buluyorum” (Câmî, s. 74). Harrâz’a göre Allah zuhur edince kul yok olur, kul yok olunca Allah zuhur eder. Mâverâünnehir sûfîleri, “Kişi benliğinden kurtulmadan O’nu bulamaz”; Iraklı sûfîler ise, “Kişi O’nu bulmadan benliğinden kurtulamaz” derlerdi. Ebû Ali Siyâh’a göre her iki görüş de aynı anlama gelmekle beraber içlerinde Harrâz’ın da bulunduğu Iraklılar’ın görüşü daha uygundur (Câmî, a.y.). Kul, Hakk’ı hem ilim hem mârifetle bulursa da mârifet yolu daha üstündür.

Harrâz tevhid konusundaki işaretleriyle Cüneyd-i Bağdâdî’ye, Allah-kul ilişkisine dair görüşleriyle de Hallâc-ı Mansûr’a tesir etmiştir. Nitekim Cüneyd, “Allah, Harrâz’ın sahip olduğu halin hakikatini bizden istemiş olsaydı mahvolurduk” diyerek onun mânevî makamının yüceliğine olan hayranlığını ifade etmiştir. Ebû Saîd el-Harrâz’ın, “Allah’ı zıtları bir araya getirerek tanıdım” sözünü Muhyiddin İbnü’l-Arabî kendi tasavvuf anlayışına göre yorumlamış ve bu yorum tenkitlere yol açmıştır (bk. Şeyh Mekkî, s. 46, 159-162).

Harrâz şer‘î hükümlere titizlikle bağlı kalmanın gereğine inanırdı. “Zâhire aykırı düşen her gizli ilim (ilm-i bâtın) bâtıldır” sözü, kendisinden sonraki sûfîlerin dillerinden düşürmedikleri bir vecize olmuştur. Bununla birlikte, “Mukarreb olanların günahı ebrârın sevabıdır”; “Âriflerin riyası müridlerin ihlâsından daha iyidir” gibi ifadelerle ortaya koyduğu görüşleri dolayısıyla tenkit edilmiştir. Harrâz hadis dinlemiş ve rivayet etmiş olmakla beraber güvenilir bir hadisçi sayılmamıştır.

Eserleri. 1. Kitâbü’ṣ-Ṣıdḳ. Bu risâlesi A. J. Arberry tarafından yayımlanmıştır (Kitāb as-Sıdq: The Book of Truthfulness, London 1937). Eseri Abdülhalîm Mahmûd da neşretmiştir (Kahire 1964).

2. Kitâbü’l-Ferâġ. Tasavvuf psikolojisi bakımından önemli olan eser P. Nwyia tarafından tahlil edilmiştir (bk. Exegèse coranique, s. 231-310). 

Harrâz’ın Kitâbü’l-ḤaḳāʾiḳKitâbü’l-Keşf ve’l-beyânKitâbü’ṣ-ṢıfâtKitâbü Miʿyâri’t-taṣavvuf adlı risâleleri Kastamonu Kütüphanesi’nde bulunmaktadır (Sezgin, I, 646). Bu risâleler de Kāsım es-Sâmerrâî tarafından Resâʾilü’l-Ḥarrâz adıyla yayımlanmıştır (Bağdad 1967). 


BİBLİYOGRAFYA

, bk. İndeks.

, s. 228.

, X, 246.

, IV, 276.

, s. 38; a.e. (Uludağ), s. 150.

, s. 180, 311;  a.e. (Uludağ), s. 246, 363.

, s. 159-184.

, V, 65.

, II, 110-122.

, s. 40 vd.;  a.e. (trc. Süleyman Uludağ), İstanbul 1985, s. 477-483.

, II, 435.

, s. 179-185.

, III, 174, 200.

a.mlf., Fuṣûṣ (Afîfî), s. 30, 77.

, IV, 220.

, XIII, 421.

, VII, 275.

, s. 40.

, s. 73-76.

, I, 92.

, I, 190.

, II, 192.

Şeyh Mekkî, el-Cânibü’l-ġarbî fî ḥalli müşkilâti’ş-şeyḫ Muḥyiddîn İbn ʿArabî, Tahran 1364 hş./1405, s. 46, 159-162.

L. Massignon, Essai sur les origines du lexique technique de la mystique musulmane, Paris 1954, s. 300.

, I, 646.

a.mlf., “Harrâz”, , V/1, s. 300.

S. Paul Nwyia, Exegèse coranique et langage mystique, Beyrut 1970, s. 231-310.

, II, 38.

Ali Hasan Abde’l-Kader, The Life Personality and Writings of al-Cunayd, London 1976, s. 41.

, s. 58.

W. Madelung, “al-K̲h̲arrāz”, , IV, 1083-1084.

Bu madde ilk olarak 1994 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 10. cildinde, 222-223 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız. Bu madde en son 28.01.2019 tarihinde güncellenmiştir.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.