el-MÜNTEKĀ - TDV İslâm Ansiklopedisi

el-MÜNTEKĀ

المنتقى
Müellif:
el-MÜNTEKĀ
Müellif: MEHMET BULUT
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2006
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 20.10.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/el-munteka--sabuni
MEHMET BULUT, "el-MÜNTEKĀ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/el-munteka--sabuni (20.10.2020).
Kopyalama metni
Kitabın tam adı, müellifin el-Kifâye adlı eserinde zikrettiği gibi (vr. 45b) el-Münteḳā min ʿiṣmeti’l-enbiyâʾdır. Sâbûnî eserinin mukaddimesinde el-Münteḳā’yı, Ebü’l-Hüseyin Muhammed b. Yahyâ el-Beşâgarî (IV./X. yüzyıl) tarafından kaleme alınıp ʿİṣmetü’l-enbiyâʾ diye şöhret bulan Keşfü’l-ġavâmiż fî aḥvâli’l-enbiyâʾ adlı eserden özetlediğini söyler (vr. 1b-2a); ayrıca böyle bir kitabın telifinin gerekliliğini Beşâgarî - Ebü’l-Hasan er-Rüstüfağnî yoluyla Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’den nakleder (vr. 5a).

Peygamber göndermenin ilâhî hikmetin bir sonucu olduğuna ve Allah elçilerinin beşer türünden seçilmesinin zaruri bulunduğuna temas eden kısa bir mukaddimeden sonra on beş başlıktan oluşan el-Münteḳā’nın muhtevasını üç bölüm halinde incelemek mümkündür. Küçük bir hacimden oluşan birinci bölümde peygamberler arasında mânevî açıdan derece farkı, peygamberlerin sayısı ve günahlardan korunmuş olmaları (ismet) gibi meseleler ele alınmıştır. Kitabın üçte ikisine yakın bir hacme sahip bulunan ikinci bölümde Hz. Âdem, Nûh, İbrâhim, Ya‘kūb, Yûsuf, Mûsâ, Dâvûd, Süleyman, Eyyûb, Yûnus, Şuayb ve Zekeriyyâ hakkında Kur’an’da yer alıp zâhirî mânaları bakımından bazı Haşviyye gruplarınca ismet sıfatına ters düşecek yorumlara tâbi tutulan âyetler incelenmekte ve ismet karşıtı fikirler eleştirilmektedir. Kitabın üçüncü bölümü Hz. Peygamber’e tahsis edilmiştir. Burada diğer peygamberlerde olduğu gibi önce Resûl-i Ekrem’in mânevî derecesi ve değeri üzerinde durulmuş, ardından itâb niteliğindeki bazı âyetlerin yorumuna geçilerek bu tür ilâhî hitapların hikmetleri araştırılmış, ona salât getirmenin önemi ve dindeki yeri belirtilmiştir.

Açık ve samimi bir üslûpla kaleme alınan el-Münteḳā, erken dönemde telif edilen ve hakkında bilgi bulunmayan Beşâgarî’nin eserini zayi olmaktan kurtarıp günümüze intikal ettirmiştir. Kitapta isimleri geçen peygamberler ve sözü edilen konulara dair âyetlerle diğer âyetler arasında bağlantı kurularak yorumlar getirilmiş ve aklî istidlâl yürütme yöntemi benimsenmiş, böylece Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin tefsir geleneği sürdürülmüştür. Nitekim eserin kırkı aşkın yerinde Mâtürîdî’ye atıf yapılmıştır. Sâbûnî’den yirmi altı yıl sonra vefat eden Fahreddin er-Râzî’nin ʿİṣmetü’l-enbiyâʾ adlı eseri metot bakımından el-Münteḳā’ya benzemekle birlikte hacim ve işleniş açısından onun kadar tatminkâr değildir. Râzî’nin el-Münteḳā veya Keşfü’l-ġavâmiż’den yararlanmış olması muhtemeldir.

el-Münteḳā’nın Süleymaniye Kütüphanesi’nde Keşfü’l-ġavâmiż adıyla kayıtlı bulunan nüshalarından biri (Lâleli, nr. 2426) tam olup tashih gördüğü anlaşılmaktadır. Aynı yerde mevcut diğer nüsha ise (Lâleli, nr. 2425) on yedinci varaktan sonra yine Sâbûnî’ye ait el-Kifâye metniyle devam etmekte ve el-Münteḳā’nın sadece altıda birini içermektedir. Manisa İl Halk Kütüphanesi’nde (nr. 6584/2) Beşâgarî’nin eseri olarak gösterilen ve Sâbûnî’nin oğlu tarafından imlâ edilen üçüncü nüsha ise baş taraftan biraz eksik olmakla birlikte tashih ve mukabele görmüştür. Eserin bir nüshası da Kahire Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye’dedir (Tarih, nr. 134 M). el-Münteḳā, Mehmet Bulut tarafından Yüksek İslâm Enstitüsü öğretim üyeliği tezi olarak neşre hazırlanmış (İzmir 1981), daha sonra da yayımlanmıştır (İzmir 2000-2001).

BİBLİYOGRAFYA
Nûreddin es-Sâbûnî, el-Münteḳā, Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 2426, tür.yer.; a.mlf., el-Kifâye, Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 2271, vr. 45b; a.mlf., Mâtürîdiyye Akaidi (trc. Bekir Topaloğlu), Ankara 1991, s. 27-32; Brockelmann, GAL Suppl., I, 643, 657; II, 262; Îżâḥu’l-meknûn, II, 363; Hediyyetü’l-ʿârifîn, II, 189; Muhammed Aruçi, Nûreddin eṣ-Ṣâbûnî ve ârâʾühü’l-kelâmiyye min Kitâbihi’l-Kifâye fi’l-hidâye (yüksek lisans tezi, 1406/1986), Câmiatü’l-Kāhire Külliyyetü dâri’l-ulûm, I, 19-25, 59-61.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2006 yılında İstanbul'da basılan 32. cildinde, 31-32 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER