ez-ZERÎA ilâ TESÂNÎFİ’ş-ŞÎA

الذريعة إلى تصانيف الشيعة
Müellif:
ez-ZERÎA ilâ TESÂNÎFİ’ş-ŞÎA
Müellif: ALİ GÜZELYÜZ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2013
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 04.07.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ez-zeria-ila-tesanifis-sia
ALİ GÜZELYÜZ, "ez-ZERÎA ilâ TESÂNÎFİ’ş-ŞÎA", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ez-zeria-ila-tesanifis-sia (04.07.2020).
Kopyalama metni

Şiî âlimlerinin on dört asır boyunca İslâmî ilimler, tarih, şiir, edebiyat ve aklî ilimler konusunda yazdıkları eserlerin alfabetik olarak düzenlendiği en kapsamlı çalışmadır. Eserde Farsça literatürün oranı yüzde beş civarındadır. Müellif bu eserini, Corcî Zeydân’ın (ö. 1914) Târîḫu âdâbi’l-luġati’l-ʿArabiyye adlı eserinde Şiîliğin ortadan kalkmış bir mezhep olduğu ve bu konuda çok az Arapça eser bulunduğu iddiasını çürütmek amacıyla kaleme almıştır. Zeydân’ın iddiası üzerine çalışmalara başlayan Şîa âlimlerinden Hasan es-Sadr, İslâmî ilimlerin temelinin Şiîler tarafından kurulduğu hususunda bir kitap hazırlamayı, Muhammed Hüseyin Kâşifülgıtâ, Corcî Zeydân’ın eksikliklerini ve hatalarını araştırmayı, Âgā Büzürg-i Tahrânî de Şîa literatürü tarihini yazmayı üstlenmiştir. Bu çalışmalar sonucunda Hasan es-Sadr Teʾsîsü’ş-Şîʿa li-ʿulûmi’l-İslâm, Muhammed Hüseyin Kâşifülgıtâ el-Mürâcaʿâtü’r-reyḥâniyye (en-Nuḳūd ve’r-rudûd) ve Âgā Büzürg-i Tahrânî bunlardan çok daha kapsamlı olan eẕ-Ẕerîʿa’yı yazmıştır. Tahrânî eserini hazırlarken Şîa literatürüyle ilgili çok sayıda kitabı okuyup incelemiş; Irak, İran, Suriye, Filistin ve Hicaz’da mevcut resmî ve özel birçok kütüphaneye bizzat giderek araştırmalarda bulunmuş; Türkiye, Hindistan, Pakistan, Afganistan ve bazı Avrupa ülkelerindeki kütüphane kataloglarını taramıştır.

Toplam 53.510 eserin tanıtıldığı eẕ-Ẕerîʿa, bibliyografik özelliği yanında bazı konularla ilgili bilgiler içermesi bakımından da önem taşır.

Müellif bazı konular ve telif türleriyle (meselâ asl/usul, emâlî, ensâb, tefsir, coğrafya, cefr, hâşiye, hadis, hutbe, dâiretü’l-maârif, dâstân, dua, ricâl, rihle, sâkînâme, nücûm, nevâdir) ilgili eserlerin tanıtımına geçmeden önce o alanla ilgili giriş mahiyetinde çoğu zaman kısa, bazan uzunca bilgi vermektedir. Ancak ilimler tasnifinin de öne çıktığı Miftâḥu’s-saʿâde, Keşfü’ẓ-ẓunûn vb. eserlerde görülenin aksine, birçok kitabın tanıtıldığı bazı önemli başlıklarda (meselâ divan, zeyl, siyer, şerh, tıp, tabakat, ferâiz, ferheng, fıkıh, fevâid, fihrist, kıssa, kavâid, mesnevi, mukaddime, müntehab) hiçbir mâlûmat yer almamaktadır. Eserde ele alınan kitaplar hakkında bir iki satırdan birkaç sayfaya kadar ulaşan bilgiler verilmekte, birçok defa eserlerin muhtevası özetlenmekte, üzerinde yapılan çalışmalar, yazma nüshalarının bulunduğu kütüphaneler, baskı yerleri ve yılları kaydedilmektedir. Eserin I. cildi bizzat müellifin ve Muhammed Ali Ordubâdî ile Muhammed Hüseyin Kâşifülgıtâ’nın yazdığı birer mukaddime ve Hasan es-Sadr’ın bir takriziyle başlamakta, 1608 kitabın tanıtıldığı bu ciltte Şîa âlimlerine ait 800 icâzet zikredilmektedir. 2045 eserin ele alındığı II. ciltte “asl” maddesinde Şîa’nın 400 usulü belirtilmiştir. Bâ ve pe harflerinin tamamı ile tâ harfinin bir bölümünün yer aldığı III. cilt 1918 eser içermektedir. Tâ harfinin geri kalan kısmını ihtiva eden IV. ciltte 2304 eserin tanıtımının yanı sıra İran’da takvim yazıcılığının tarihçesiyle “tefsir” maddesinde konuyla ilgili önemli bilgiler kaydedilmiştir. Sâ, cîm ve çe harflerini ihtiva eden V. ciltte 1314 kitap tanıtılmıştır. VI. ciltteki 2473 kitap içinde “hadis” başlığı altında Şîa hukukunun ana kaynaklarını oluşturan 763 adet hadis kitabı sayılmıştır. Ayrıca “hâşiye” maddesinde hâşiye yazıcılığına dair kitapların tanıtımı yapıldıktan sonra çok sayıda hâşiyenin adı zikredilmiştir. 1417 eserin ele alındığı VII. ciltte “hamse” ve “hutbe” başlıkları altında önemli bilgiler mevcuttur. Dâl harfini içeren VIII. ciltte “dâiretü’l-maârif” başlığı altında ansiklopedi yazıcılığı, “dâstân” başlığı altında hikâye yazıcılığı, “dua” başlığıyla dua yazıcılığı tarihi ve “defterü’t-takvîm” başlığı altında takvim düzenleme ve takvim literatürü gibi bölümlere de yer verilmiştir. Divanlara ayrılan IX. cilt 1540 sayfa ve dört cüz halinde basılmış, 8488 divanın tanıtıldığı bu cildin dördüncü cüzünün sonuna şahıs ve eser fihristleri eklenmiştir. X. ciltte 885 eserin, XI. ciltte aralarında “risâle” adıyla kaydedilen, çok sayıda isimsiz eserin de bulunduğu 2042 kitabın tanıtımı yapılmıştır. Zây, je ve sîn harflerine dair XII. ciltte, Şîa’da gök bilimi tarihi hakkında bilgi verilen “zîc” maddesiyle ilk dönem Safevî edebiyatı tarihi hakkında bilgi verilen “sâkînâme” maddeleri önemlidir. XIII. ciltte 1477 eser ele alınmıştır. Şîn harfinin bir bölümünü içeren, 2474 eserin tanıtıldığı XIV. ciltte “şerh” maddesi altında 1900 adet şerhten söz edilmekte, üzerine şerh yapılan önemli metinler zaman zaman müstakil bir başlık altında tanıtılmaktadır. XV. ciltte sâd, dâd, tâ ve zâ, XVI. ciltte ayn, gayn ve fâ harfleriyle başlayan eserler tanıtılmıştır. Bu cilde ve daha sonraki ciltlerin sonuna ilgili ciltte geçen eserlerin müelliflerine ait alfabetik fihrist ilâve edilmiştir. Kāf harfinin tamamı ile kâf harfinin bir bölümünün yer aldığı XVII. ciltte 1728, kâf harfinin devamı ile gef ve lâm harflerinin tamamını içeren XVIII. ciltte 2250 eserin tanıtımı yapılmıştır. Mîm harfinin bir bölümünü içeren XIX. ciltte “mesnevi” maddesi altında 1150 adet mesnevi sayılmakta, mesnevilerin bir kısmı şiir ve şairlere ayrılan IX. ciltte zikredilmektedir. Müellifin vefatından birkaç ay sonra basılan ve mîm harfiyle devam eden XX. cildin başında yazarın hayatına dair bir bölüme yer verilmekte, ayrıca 1977 eser tanıtılmaktadır. Yine mîm harfiyle devam eden XXI. ciltte 2060, XXII. ciltte 2090 eser ele alınmaktadır. Toplam 9180 eser ihtiva eden mîm harfi XXIII. ciltte sona ermektedir. Nûn harfinin tamamını içeren, 2315 eserin tanıtıldığı XXIV. ciltte “nücûm” maddesinde gök biliminin tarihçesi geniş biçimde anlatılmaktadır. Vâv, hâ ve yâ harflerini içeren, 1805 eserin tanıtımının yapıldığı XXV. cildin sonuna eẕ-Ẕerîʿa’nın hazırlanma ve yayımlanma tarihçesiyle bütün ciltlerde yer alan eserlerin müelliflerine ait fihrist ilâve edilmiştir.

Yazma nüshası altı cilt olan eser toplam 11.239 sayfa halinde basılmış, IX. cilt dört ciltten oluştuğundan ek ciltle birlikte toplam yirmi dokuz ciltte tamamlanmıştır. İlk üç cildi 1355-1357 (1936-1938) yılları arasında müellifin editörlüğünde Necef’te yayımlandıktan sonra II. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla eserin basımına ara verilmiş, IV-XII ve XV-XIX. ciltler 1363-1389 (1944-1969) yıllarında müellifin iki oğlu Ali Nakī Münzevî ve Ahmed-i Münzevî’nin editörlüğünde Tahran’da, XIII-XIV. ciltler M. Sâdık Bahrülulûm’un editörlüğünde Necef’te, müellifin vefatı üzerine geri kalan ciltler de 1390-1398 (1970-1978) arasında Tahran’da basılmıştır. Kitabın basımı devam ederken müellifin ekleri ve tashih amacıyla tuttuğu notları Seyyid Ahmed Hüseynî Müstedrekü’l-müʾellef adıyla XXVI. cilt olarak yayımlamıştır (Meşhed 1364 hş./1985). eẕ-Ẕerîʿa ilâ teṣânîfi’ş-Şîʿa, Doğulu ve Batılı araştırmacılar tarafından muteber bir kaynak olarak kabul edilmiş, Tahrânî’nin oğlu Ali Nakī Münzevî eserde geçen şahısların fihristini hazırlamış ve bu eser Tahran Üniversitesi tarafından üç cilt halinde yayımlanmıştır (1377 hş./2000). eẕ-Ẕerîʿa’nın tamamını Necef ve Tahran’da yapılan ilk baskısından sonra İranlı ve Lübnanlı yayıncılar birçok defa neşretmiştir.


BİBLİYOGRAFYA

Âgā Büzürg-i Tahrânî, eẕ-Ẕerîʿa ilâ teṣânîfi’ş-Şîʿa, Necef-Tahran 1355-98/1936-78, I-XXV.

Saîd-i Nefîsî, “Kitâb-ı Ẕerîʿa ve Müʾellif-i Ân”, Süḫan, II/11-12, Tahran 1324 hş., s. 887-889.

Ahmed-i Münzevî, “Maʿrifî eẕ-Ẕerîʿa ilâ teṣânîfi’ş-Şîʿa”, Kitâbdârî, sy. 4, Tahran 1352 hş., s. 22-25.

Nasîrüddin Ensârî Kummî, “Berterîn-i Kitâbşinâsî-yi Şîʿa (Nigâhî be Kitâb-ı Ẕerîʿa)”, Âyîne-i Pejûheş, sy. 29-30, Kum 1373 hş., s. 53-61.

M. Ali Hakşinâsî, “eẕ-Ẕerîʿa ve ṭabaḳātü dâyireti’l-maʿârifhâ-yı Büzürg-i Şîʿa”, Faṣlnâme-i Kitâb, IX/3-4, Tahran 1377 hş., s. 7-33.

Seyyid Hasan Fâtımî, “İrâdât-ı Şeyḫ Âgā Büzürg-i Tahrânî be Keşfü’ẓ-ẓunûn”, Âyîne-i Mîrâs̱, sy. 3-4, Tahran 1377 hş., s. 2-6.

a.mlf., “Taṣḥîḥ-i Mühimterîn Rükn-i Kitâb der eẕ-Ẕerîʿa’”, Dîvân-ı Kitâb-ı Mâh, sy. 107-109, Tahran 1385 hş., s. 43-47.

Hanîf Kalenderî, “Naḳd u Berresî: eẕ-Ẕerîʿa ilâ teṣânîfi’ş-Şîʿa”, Kitâb-ı Mâh-ı ʿUlûm ve Fünûn, sy. 116, Tahran 1388 hş., s. 26-43.

M. Kerîmî ez-Zencânî, “eẕ-Ẕerîʿa ilâ teṣânîfi’ş-Şîʿa”, , VIII, 21-24.

Etan Kohlberg, “al-Ḏarīʿa elā Taṣānīf al-Šīʿa”, , VII, 35-36.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2013 yılında İstanbul'da basılan 44. cildinde, 284-285 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER