GĀFİKĪ, Ahmed b. Muhammed - TDV İslâm Ansiklopedisi

GĀFİKĪ, Ahmed b. Muhammed

أحمد بن محمد الغافقي
Müellif:
GĀFİKĪ, Ahmed b. Muhammed
Müellif: ARSLAN TERZİOĞLU
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 1996
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 04.08.2021
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/gafiki-ahmed-b-muhammed
ARSLAN TERZİOĞLU, "GĀFİKĪ, Ahmed b. Muhammed", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/gafiki-ahmed-b-muhammed (04.08.2021).
Kopyalama metni

Muhtemelen 494 (1100) yılında Kurtuba (Córdoba) yakınlarındaki Gāfik Kalesi’nde doğmuştur. Hayatı hakkında fazla bilgi yoktur. Devlet büyüklerinin hizmetine girmediği ve mutevazi bir hayat yaşadığı anlaşılan Gāfikī’nin basit ilâçlar alanında iddialı olduğu görülmektedir. Ona göre Ebû Bekir er-Râzî’den kendi dönemine kadar bu alanda eser verenlerin hemen hepsi büyük yanılgılara düşmüşler ve kaynaklara inme yerine birbirlerinden bilgi aktarma yolunu benimsedikleri için de bu hatalarını sürdürmüşlerdir. İbn Ebû Usaybia onun, yaşadığı dönemde basit ilâçların isim ve özellikleriyle yararlarını en iyi bilen âlim olduğunu söyler (ʿUyûnü’l-enbâʾ, s. 500). Bir hekim olarak da gittiği her hastayı şifaya kavuşturup rahatlattığı ifade edilmektedir (İbn Fazlullah el-Ömerî, IX, 313).

Bazı araştırmacıların Gāfikī’yi hemşerisi, el-Mürşid fi’l-küḥl’ün müellifi tabip Muhammed b. Kassûm el-Gāfikī ile karıştırdıkları görülmektedir. Bunlardan G. Sarton, sözü edilen kitabı Ahmed b. Muhammed el-Gāfikī’ye ait olarak gösterirken (Introduction, II/1, s. 424) F. Wüstenfeld de adı geçen müellifin Gāfikī’nin babası olabileceğini ileri sürmektedir (Geschichte der Arabischen Aerzte, s. 98). VI. (XII.) yüzyılda yaşadığı bilinen Gāfikī’nin klasik kaynaklarda geçmeyen ölüm tarihi, Wüstenfeld ve onu takip eden bazı çağdaş araştırmacılar tarafından 560 (1165) olarak kaydedilmektedir.

Eserleri. Gāfikī’yi üne kavuşturan eseri el-Edviyetü’l-müfrede (el-Câmiʿ fi’ṭ-ṭıb fi’l-edviyeti’l-müfrede) adını taşımaktadır. Müellif eserinin mukaddimesinde önceleri, cahiller tarafından istismar vesilesi yapılır veya art niyetli kıskanç kimselerin eleştirisine uğrar endişesiyle eserinin istinsah edilerek çoğaltılmasını istemediğini, fakat sonradan dostlarının ricası üzerine bunu kabul ettiğini belirtmekte, daha sonra da uyguladığı yöntem hakkında bilgi vermektedir. Yaptığı açıklamaya göre böyle bir eseri kaleme almasının başlıca iki amacı vardır. Birincisi, Dioskorides ve Galen’den itibaren XII. yüzyıla kadar basit ilâçlar alanında yazan hekim, eczacı ve botanikçilerin görüşlerinin esaslı bir özetini vererek ilâçlar konusunda okuyucuyu aydınlatmak, ikincisi de o güne kadar kaynaklarda meçhul kalmış ilâçlar hakkında gerekli açıklamalarda bulunmaktır. Müellifin meçhul kalmış dediği ilâçlar, adları literatürde Arapça’nın dışındaki bir dille yazılmış olanlardır.

Gāfikī eserini ebced alfabesine göre düzenleyerek her harfi bir bab halinde sunmuş ve her babı da “Kısm fi’l-kelâm ale’l-edviyye” ve “Kısm fî şerhi’l-esmâ’” başlıkları altında iki bölüme ayırıp birincide bütün ayrıntılarıyla basit ilâçlar, ikincide ise çeşitli dillerdeki karşılıkları üzerine açıklamalar yapmıştır. Tamamı ele geçmemiş olan kitabın “eliften “zây” harfine kadar olan ilk yedi babında, 312’si birinci kısma ve 1546’sı ikinci kısma ait olmak üzere 1858 maddenin yer alması eserin muhtevası hakkında bir fikir vermektedir. Ayrıca Gāfikī, altmışa yakın müellifin çalışmasına göndermeler yaparak bu alandaki birikiminin ne kadar zengin olduğunu ortaya koymuştur. Batılı müelliflerden en çok başvurduğu Dioskorides ile Galen, müslümanlardan ise Ebû Hanîfe ed-Dîneverî ile Ebû Bekir er-Râzî’dir. Daha önceki müelliflerde rastlanmayan bu çok verimli yöntemi, Gāfikī’nin çağdaşı Sicilyalı İdrîsî’nin de el-Câmiʿ li-ṣıfatı eştâti’n-nebât adlı eserinde uyguladığı görülmekte, ancak bu iki âlimin birbirlerinin çalışmalarından haberdar olduklarına dair elde herhangi bir karine bulunmamaktadır. Gāfikī’nin tahlil ve tenkide dayalı çalışmasının diğer bir özelliği de başka kaynaklarda yer almayan Endülüs bölgesinin tıbbî bitkilerini tanıtmış olmasıdır. Eser ayrıca bol resimlidir ve resimlerin başka kitaplardan kopya edilmediği anlaşılmaktadır.

el-Edviyetü’l-müfrede hakkında Ebü’l-Abbas İbnü’r-Rûmiyye (ö. 1239) tarafından yanlışlarını ortaya koymak üzere et-Tenbîh ʿalâ aġlâṭi’l-Ġāfiḳī adlı bir eser kaleme alınmış olmasına rağmen büyük bir üne kavuşmasında ondan yapılan ihtisarların da payı vardır. Halen mevcut iki ayrı ihtisarın biri İbnü’l-İbrî’ye aittir ve Münteḫabü Kitâbi Câmiʿ li’l-müfredât li-Aḥmed b. Muḥammed el-Ġāfiḳī adını taşımaktadır; İbnü’l-İbrî sonradan bunu Süryânîce’ye de çevirmiştir. Diğeri ise ne zaman ve nerede yaşadığı bilinmeyen Ahmed b. Ali b. İbrâhim b. Ebû Cumhûrî adlı bir müellife aittir. Bu ihtisarlardan ilkinin “elif”ten “vav” harfine (ebced alfabesinin altıncı harfi) kadar olan ve altı babdan oluşan kısmı İngilizce tercümesiyle birlikte George Sobhy ve Max Meyerhof tarafından dört fasikül halinde yayımlanmıştır (Kahire 1932, 1933, 1938, 1940). Gāfikī’nin çağdaş ilim âlemine tanıtılmasında bu çalışmanın büyük rolü olmuştur. Ayrıca eseri 1258’de Johannis Magister G. Filius’un Latince’ye tercüme ettiği de bilinmektedir.

1938 yılına kadar kayıp olduğu sanılan el-Edviyetü’l-müfrede’ye ait bilgiler, İbnü’l-Baytâr’ın (ö. 1248) el-Câmiʿ li-müfredâti’l-edviye ve’l-aġẕiye adlı eserinde Gāfikī’den yaptığı büyük ölçüdeki nakillerle İbnü’l-İbrî’nin yukarıda adı geçen ihtisarına dayanmaktaydı. Daha sonra kitabın Montreal’de McGill Üniversitesi’nde (The Osler Library of Medicine, nr. 7508), Kahire İslâm Sanatları Müzesi’nde ve Rabat’ta el-Hizânetü’l-âmme’de (nr. K 155) üç ayrı nüshası bulunmuştur. Bunlardan ilk iki yazma “elif”-“kāf”, sonuncusu ise “elif”-“zây” harflerini kapsamaktadır. Meyerhof, Montreal nüshası ile buna dayandığı anlaşılan Kahire nüshasını karşılaştırarak değerlendirmiş (bk. bibl.), daha sonra İbrâhim b. Murâd adlı bir araştırmacı yazdığı bir makalede el-Edviyetü’l-müfrede’yi ve bunun üzerine yapılan çalışmaları tanıtmış ve eserin mukaddimesiyle “Bâbü’l-elif”in tenkitli neşrini yapmıştır (bk. bibl.).

Gāfikī’nin bu eserden başka Risâle fi’l-ḥummeyât ve’l-evrâm ve Risâle fî defʿi’l-mażârri’l-külliyye li’l-ebdâni’l-insâniyye adlı iki eserinin daha bulunduğu bilinmektedir (Bodleian Library, nr. I, 632/2-3).


BİBLİYOGRAFYA

Merrâküşî, eẕ-Ẕeyl ve’t-tekmile li-Kitâbeyi’l-Mevṣûl ve’ṣ-Ṣıla (nşr. Muhammed b. Şerîfe), Beyrut, ts., I, 389.

, s. 500-501.

İbnü’l-İbrî, Münteḫabü Kitâbi Câmiʿ li’l-müfredât li-Aḥmed b. Muḥammed el-Ġāfiḳī (nşr. M. Meyerhof – G. P. Sobhy), Kahire 1932-40.

, IX, 313.

, VII, 350.

, II, 691; III, 185.

, I, 643; Suppl., I, 891.

, II/1, s. 424.

, s. 276-277.

F. Wüstenfeld, Geschichte der Arabischen Aerzte und Naturforscher, Hildesheim-New York 1978, s. 98.

M. Steinschneider, “Gāfikī’s Verzeichnis einfacher Heilmittel”, Virchow’s Archiv für pathologische Anatomie und Physiologie, XXVII (1879), s. 507-548.

M. Meyerhof, “Zur Arabischen Heilmittellehre in Nord Afrika”, Sizilien und auf der Iberischen Halbinsel. Ciba-Zschr., VIII/85 (1942), s. 2980-2984.

Henri Amin Awad, “el-Ghafiqi: A Manuscript of el-Ghafiqi in the Islamic Art Museum (Cairo)”, Hamdard Quarterly Journal of Science and Medicine, XXV/1-4 (1982), s. 86-89.

İbrâhim b. Murâd, “Ebû Caʿfer Aḥmed el-Ġāfiḳī fî Kitâbi’l-Edviyyeti’l-müfrede”, , XXX/1 (1986), s. 157-210.

A. Dietrich, “al-G̲h̲āfiḳī”, , s. 313-314.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1996 yılında İstanbul’da basılan 13. cildinde, 281-282 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER