HÂFÎ HAN

خوافي خان
Müellif:
HÂFÎ HAN
Müellif: ENVER KONUKÇU
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1997
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 28.02.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/hafi-han
ENVER KONUKÇU, "HÂFÎ HAN", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/hafi-han (28.02.2020).
Kopyalama metni
Horasan’ın Türbetihayderî kazasına bağlı Hâf’tan Hindistan’a göç eden bir aileye mensuptur. Bundan dolayı Bâbürlü Hükümdarı Nâsırüddin Muhammed Şah tarafından kendisine Hâfî Han unvanı verilmiştir. Kitabındaki bilgilerden yaklaşık 1074’te (1663-64) doğduğu anlaşılmaktadır. Babası Hâce Mîr, I. Şah Cihan’ın küçük oğlu Murad Bahş’ın yakın adamı idi. Hâce Mîr Murad Bahş’ın taht mücadelesine katılmış ve Sâmûgarh Savaşı’nda (Haziran 1658) yaralanmıştır. Hâfî Han çeşitli devlet görevlerinde çalıştı. Evrengzîb (1658-1707) ve I. Bahadır Şah (1707-1712) devirlerinde Dekken ve Gucerât’ta memuriyette bulundu. Yarımadanın en önemli limanı ve ticaret merkezi Sûret’te Bâbürlüler adına kararlar verdi. I. Bahadır Şah’ın saltanatının ilk zamanlarında Çampânîr valiliğine tayin edildi (Storey, I/1, s. 464). Bir ara Mustafaâbâd şehrinin eminliğine ve fevcdârlığına getirildi. Nâsırüddin Muhammed Şah ile (1719-1748) iyi münasebetler kurdu. Aynı zamanda Meʾâs̱irü’l-ümerâʾ müellifi Samsâmüddevle Şahnevâz Han’la da dostluğunu ilerletti. Haydarâbâd’da Nizâmülmülk Âsafcâh’ın hizmetine girip son günlerini burada geçirdiğinden Nizâmülmülkî nisbesiyle de anılır. Hâfî Han’ın nerede ve ne zaman öldüğü belli değildir. Ancak Münteḫabü’l-lübâb’da anlatılan en son olay dikkate alınırsa 1136’da (1723-24) hayatta olduğu anlaşılır.

Hâfî Han’ın Hint-İslâm tarihine dair Münteḫabü’l-lübâb adlı eseri üç ciltten ibarettir. I. ciltte Muhammed b. Kāsım es-Sekafî’nin Hindistan’a ilk seferinden, Gazneliler, Gurlular, Delhi Türk sultanlıkları, Halacîler, Tuğluklular, Seyyidler ve Lûdîler’den söz edilmektedir. Bu kısım umumi İslâm tarihlerinden derlenmiştir. II. cilt Bâbür, Hümâyun, Ekber Şah, Cihangir, Şah Cihan, Evrengzîb, Bahadır Şah ve halefleri gibi hükümdarların tarihini ihtiva etmekte ve Nâsırüddin Muhammed’in beşinci saltanat yılında (1136/1723-24) sona ermektedir. Hâfî Han bu kısımda daha önce yazılan tarihlerden faydalanmış, kendi dönemindeki hadiselerle ilgili olarak şahsî gözlemlerine de yer vermiştir. III. cilt Hindistan’daki mahallî hânedanlarla ilgilidir. Müellif eserini yazarken daha çok Firişte’nin Târîḫ-i Firişte ve Nûrülhak ed-Dihlevî’nin Ẕikrü’l-mülûk (Târîḫ-i Ḥaḳḳī) adlı eserlerinden istifade etmiş ve bu arada Dekken’e dair önemli bilgiler vermiştir. Münteḫabü’l-lübâb kaynakları açısından güvenilir bir eserdir. Hâfî Han, kendi müşahedeleri dışında babası ve yakınlarının bilgilerine de başvurmuştur. Eserin en önemli kısmı Şah Cihan ve Evrengzîb’in dönemlerine ait olan bölümüdür. Üslûbu, muhtasar oluşu ve tarafsızlığı sebebiyle Şark-İslâm dünyasında beğenilen bir eser olan Münteḫabü’l-lübâb, Abdülkādir el-Bedâûnî’nin eseri hariç Hindistan’ın mahallî tarihleri arasında en dikkate değer kitaptır.

Münteḫabü’l-lübâb’ın yazmaları hakkında Storey ayrıntılı bilgi vermiştir. Eserin II. cildi, The Muntākhāb al-Lūbāb of Khāfī Khān adıyla Mevlevî Kebîrüddin Ahmed ve Gulâm Kādir tarafından (Calcutta 1860-1874), III. cildin Dekken’de hüküm süren hânedanlara ait kısmı Muntākhāb al-Lūbāb by Khāfi Khan adıyla Wolseley Haig tarafından Bibliothece Indica serisinde (Calcutta 1909-1925) yayımlanmış, bazı bölümleri de İngilizce’ye çevrilmiştir (H. M. Elliot – J. Dowson, The History of India, VII, 211-533; Moinul Haq, “Khāfī Khan’s History of ʿĀlamgīr”, JPHS, XII [1964], s. 255-290; XIII [1965], s. 44-86, 168-199; XVII [1969], s. 41-64, 109-140, 251-290; XVIII [1970], s. 39-70, 140-155, 191-218, 258-300; XIX [1971], s. 113-144, 175-222).

W. Nassau Lees (“Materials for the History of India for the Six Hundred Years of Mohammadan Rule, Previous to the Foundation of the British Empire”, JRAS, III [1868], s. 414-477) ve H. M. Elliot - J. Dowson (The History of India, VII, 207-210) Münteḫabü’l-lübâb’ın 600 yıllık Hint-İslâm tarihi açısından önemi üzerinde durmuşlardır.

Hâfî Han, Hindistan’daki küçük müslüman sultanlıklar ve hânedanlarla ilgili bir eser daha yazmış, ancak bu eser tam olarak günümüze ulaşmamıştır. Kitabın çok küçük bir parçası Londra India Office Library’de bulunmaktadır (Ethé, s. 158). Beveridge, bunun fazla bir değer ifade etmediğini ve muhtemelen Târîḫ-i Firişte’nin özeti olduğunu söylemektedir (EI2 [İng.], IV, 914).

BİBLİYOGRAFYA
Rieu, Catalogue of the Persian Manuscripts, I, 232-236; Ethé, Catalogue of the Persian Manuscripts, s. 158; Storey, Persian Literature, I/1, s. 460-470; H. M. Elliot - J. Dowson, The History of India, Delhi 1990, VII, 207-210; W. Nassau Lees, “Materials for the History of India for the Six Hundred Years of Mohammadan Rule Previous to the Foundation of the British Empire”, JRAS, III (1868), s. 414-477; S. Moinul Haq, “Khāfī Khan’s History of ʿĀlamgīr”, JPHS, XVII (1969), s. 4-64; H. Beveridge, “Hâfî Han”, İA, V/1, s. 80-81; a.mlf., “Khwāfī Khān”, EI2 (İng.), IV, 914-915.
Bu madde ilk olarak 1997 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 15. cildinde, 111 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.