HİLÂLÎ-i ÇAĞATÂYÎ - TDV İslâm Ansiklopedisi
Sitemize erişimde kesintiler yaşanabilmektedir. Sorunun çözümü için çalışmalar devam etmektedir.

HİLÂLÎ-i ÇAĞATÂYÎ

هلالئ چغتائي
Müellif:
HİLÂLÎ-i ÇAĞATÂYÎ
Müellif: H. AHMET SEVGİ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 1998
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 28.02.2021
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/hilali-i-cagatayi
H. AHMET SEVGİ, "HİLÂLÎ-i ÇAĞATÂYÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/hilali-i-cagatayi (28.02.2021).
Kopyalama metni

Kuzeydoğu İran’daki Esterâbâd şehrinde doğdu. Hilâlî mahlası ve Çağatay Türkleri’nden olduğu için Çağatâyî nisbesiyle tanınır. Gençliğinde dönemin önemli kültür merkezlerinden Herat’a giden Hilâlî burada Ali Şîr Nevâî’nin himayesine girdi ve onun meclisinde yetişti. Nevâî, 897’de (1491-92) kaleme aldığı Mecâlisü’n-nefâʾis’inde onu kabiliyetli, hâfızası kuvvetli, istikbal vaad eden bir genç olarak tanıtır. Tezkire müellifi Ahmed Ali Han, Hilâlî’yi Ali Şîr Nevâî’ye İranlı mutasavvıf şair Abdurrahman-ı Câmî’nin tanıştırdığını söylerse de (Teẕkire-i Maḫzenü’l-ġarâʾib, s. 720) bu bilgiye diğer kaynaklarda rastlanmamaktadır.

Daha sonraki yıllarda Nevâî’nin yardımıyla Sultan Hüseyin Baykara’nın hizmetine giren Hilâlî, sultanın ölümünden sonra Safevîler’le Şeybânîler arasında karışıklıklara sahne olan Herat’ta oldukça sıkıntılı günler yaşadı. Şeybânîler’den Ubeydullah Han’ın Herat’a hâkim olmasından (935/1528-29) sonra onun dostluğunu kazandı. Ancak çok geçmeden kendisini çekemeyenler onun Şiî olduğunu ileri sürerek sultana şikâyet ettiler. Hilâlî bu şikâyet üzerine 936 (1529-30) yılında Ubeydullah Han tarafından idam edildi. Bazı kaynaklarda 935 (1528-29) veya 939’da (1532-33) idam edildiği kaydedilmektedir. İranlı tezkire müellifleri, ömrünün sonlarında Şiîler arasında Sünnî olmakla suçlandığını söyledikleri Hilâlî’nin Şiîlik’le itham edilerek idam edilmesindeki çelişkiye dikkat çekmişlerdir (Sâm Mirza, s. 91). Hilâlî’nin Herat çarşısındaki mezarı 1306 (1889) yılında yeni dükkânların yapımı sebebiyle kaldırılarak Ali Vâiz-i Kâşifî’nin türbesinde onun mezarı yanına nakledilmiştir.

Eserleri. 1. Dîvân. Gazel ve rubâîlerle birkaç kıtadan meydana gelen 894 beyit hacmindeki eser ilk olarak Kanpûr’da basılmış (1883), bu baskı 1912 yılına kadar on iki defa tekrar edilmiştir (, I, 479). Divan son olarak şairin Şâh u Dervîş ve Ṣıfâtü’l-ʿâşıḳīn adlı mesnevileriyle birlikte yayımlanmıştır (nşr. Saîd-i Nefîsî, Tahran 1337 hş.).

2. Şâh u Dervîş. Tasavvufî bir mesnevi olup Şâh u Gedâ adıyla da tanınır. Aruzun “fâilâtün müstef‘ilün fâilâtün” vezniyle yazılan ve 1345 beyitten meydana gelen eseri şair, Hüseyin Baykara’nın büyük oğlu Bedîüzzaman Mirza’ya takdim etmiştir. Birkaç defa basılan eser (Tebriz 1324 hş.; Amritsar 1333; Tahran 1363 hş., nşr. Hüseyin Kûhî-i Kirmânî) Hermann Ethé tarafından Almanca’ya tercüme edilmiştir (Leipzig 1870).

3. Ṣıfâtü’l-ʿâşıḳīn (Tebriz 1321 hş.; Tahran 1324 hş.; 1334 hş., nşr. Hüseyin Kûhî-i Kirmânî). Aşkın mahiyeti ve sadakat, vefa, cömertlik, cesaret, alçak gönüllülük, edep gibi konuların işlendiği yirmi bölümden meydana gelen mesnevinin her bölümünde konular birer küçük hikâye ile açıklanmıştır.

Hilâlî’nin ayrıca Leylâ vü Mecnûn adlı bir mesnevisi olduğu biliniyorsa da eserin günümüze ulaşıp ulaşmadığı hakkında bilgi yoktur. Kaynaklarda bu eserden alınmış bazı beyitlere rastlanmaktadır.


BİBLİYOGRAFYA

Ali Şîr Nevâî, Mecâlisü’n-nefâʾis (trc. Fahrî-yi Herâtî – Hakîmşâh Muhammed-i Kazvînî, nşr. Ali Asgar Hikmet), Tahran 1323 hş., s. 28-29, 242.

, IV, 361-362.

Sâm Mirza, Tuḥfe-i Sâmî (nşr. Vahîd-i Destgirdî), Tahran 1317 hş., s. 90-94.

Hasan-ı Rûmlû, Aḥsenü’t-tevârîḫ, Tahran 1347, s. 224.

Emîn-i Ahmed-i Râzî, Heft İḳlîm (nşr. Cevâd-ı Fâzıl), Tahran 1341, III, 109-110.

Lutf Ali Beg, Âteşkede-i Âẕer (nşr. Ca‘fer-i Şehîdî), Tahran 1337 hş., s. 24-25.

, s. 782-784.

a.mlf., Târîḫ-i Edebiyyât-ı Fârsî (trc. Rızâzâde Şafak), Tahran, 2536/1351 hş., s. 43, 174, 182.

, IV, 234-235.

, II, 233.

, II, 67.

, I, 409, 625.

, s. 500-501.

, s. 478-482.

, III, 13-19.

a.mlf., Edebiyyât, IV, 432-438.

, VI, 367-369.

Âgā Büzürg-i Tahrânî, eẕ-Ẕerîʿa ilâ teṣânîfi’ş-Şîʿa, Beyrut 1398, IX, 1294-1295; XII, 23; XV, 45; XVIII, 399.

, X, 267.

Ahmed Ali Han Sendilevî, Teẕkire-i Maḫzenü’l-ġarâʾib (nşr. Muhammed Bâkır), İslâmâbâd 1372 hş./1994, V, 720-732.

H. Beveridge, “Hilâlî”, , V/1, s. 483.

T. Gandjei, “Hilālī”, , III, 388.

Abdülhüseyin Şehîdî, “Buḳʿa-i Ḥilâlî-i Çaġatâî”, , III, 381-382.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1998 yılında İstanbul’da basılan 18. cildinde, 21-22 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER