İBN AHÎ HİZÂM

ابن أخي حزام
Müellif:
İBN AHÎ HİZÂM
Müellif: M. CÜNEYT KAYA
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2016
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 17.09.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-ahi-hizam
M. CÜNEYT KAYA, "İBN AHÎ HİZÂM", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-ahi-hizam (17.09.2019).
Kopyalama metni
Hayatına dair bilgi yok denecek kadar azdır. Nisbesi, Ceyhun nehrinin kuzeyindeki Penc ve Vahş nehirlerinin arasında kalan Huttel şehrinden gelmektedir. İbnü’n-Nedîm, İbn Ahî Hizâm’ın Abbâsî Halifesi Mütevekkil-Alellah’ın teşvikiyle baytarlık konusunda bir kitap yazdığını belirtir (el-Fihrist, s. 377). Taberî ise 251 (865) yılına dair olayları anlatırken onun ismini, Enbâr bölgesindeki bir savaşta Hüseyin b. İsmâil’in yanında 1000 kişilik birliğe komuta eden iki kumandandan biri olarak verir (Târîḫ, IX, 319-320). Kendisine nisbet olunan biniciliğe dair eserin bir nüshasının sonunda (Nuruosmaniye Ktp., nr. 3915, vr. 58a) müstensih, İbn Ahî Hizâm’ın Mu‘tazıd-Billâh’ın at yetiştiricisi olduğunu söyler. Bu bilgi doğru kabul edilirse onun Mütevekkil’den itibaren Abbâsî halifelerinin mîrâhuru (reîsü’l-ıstabl) olduğu sonucuna varılabilir.

Baytarlık ve binicilikle ilgili çalışmaları günümüze kadar gelen İbn Ahî Hizâm’ın en önemli eseri Kitâbü’l-Ḫayl ve’l-fürûsiyye ve’l-bayṭara’dır (bazı nüshalarda Kitâbü’l-Ḫayl ve’l-fürûsiyye, Kitâbü’l-Fürûsiyye ve’l-bayṭara min ḳıbeli’ṭ-ṭıb ve umûri’s-salṭana, Kitâbün Câmiʿ fi’l-bayṭara olarak geçmektedir). Otuz babdan oluşan eserde müellif öncelikle cihadın ve biniciliğin faziletini belirtmiş, ardından atların dişleri, cins atların nitelikleri, renkleri, organlarının isimleri, atın eğitim ve yetiştirilmesi, doğumunu ve doğum sonrası kusurlarını anlattıktan sonra atların hastalık ve tedavilerine geniş bir bölüm ayırmıştır. Son bölümde yılan, akrep gibi haşaratın atları sokmasıyla deve, sığır ve koyunlara ait hastalıkların tedavisinden bahsedilir, ayrıca katır ve merkep hakkında bilgi verilir (Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2898, 2899, 3607; Hafîd Efendi, nr. 257; Beyazıt Devlet Ktp., Veliyyüddin Efendi, nr. 3174).

İbn Ahî Hizâm’a nisbet edilen, ancak Kitâbü’l-Ḫayl’dan ayrı birer eser olup olmadığı bilinmeyen Kitâbü’l-Fürûsiyye ve şiyâti’l-ḫayl ile Kitâb fî Maʿrifeti’r-remy bi’n-nüşşâb ve âleti’l-ḥarb ve envâʿi vücûhi’r-remy ve şürûṭihî ve aḥvâlihî adlı iki eserin nüshaları kütüphane kayıtlarında bulunmaktadır (Süleymaniye Ktp., Fâtih, nr. 3513; Köprülü Ktp., nr. 36; Nuruosmaniye Ktp., nr. 3915; TSMK, III. Ahmed, nr. 2515). Ahmed b. Muhammed b. Ebû Kutayre tarafından Fâtımî Halifesi Azîz-Billâh Nizâr b. Meâd (ö. 386/996) adına kaleme alınan, ancak daha sonra Memlükler zamanında İbn Ahî Hizâm’a nisbet edilen Kitâbü’l-Fürûsiyye’nin (bazı kaynaklarda Kitâbü’l-Ḫayl ve ṣıfâtühâ ve elvânühâ ve şiyâtühâ ve aʿlâmühâ ve ʿilâcühâ) mevcut bir nüshası IV. (X.) yüzyılda yazılmış olmalıdır (Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 3705).

BİBLİYOGRAFYA

Taberî, Târîḫ (Ebü’l-Fazl), IX, 319-320; İbnü’n-Nedîm, el-Fihrist (Teceddüd), s. 377; Yâkūt, Muʿcemü’l-büldân, II, 346-347; Brockelmann, GAL, I, 282; Suppl., I, 432-433; Sezgin, GAS, III, 375; Ziriklî, el-Aʿlâm (Fethullah), VII, 145; Kasım Kırbıyık, “Baytarlık”, DİA, V, 278-279; M. Züheyr el-Bâbâ – M. Îsâ Sâlihiyye, “İbn Aḫî Ḥizâm”, Mv.AU, VI, 362-366.
Bu madde ilk olarak 2016 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin EK-1. cildinde, 585 numaralı sayfada yer almıştır.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.