İBN EBÜ’l-EŞ‘AS

ابن أبي الأشعث
Müellif:
İBN EBÜ’l-EŞ‘AS
Müellif: İLHAN KUTLUER
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1999
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 24.08.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-ebul-esas
İLHAN KUTLUER, "İBN EBÜ’l-EŞ‘AS", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-ebul-esas (24.08.2019).
Kopyalama metni
Hayatı hakkında fazla bilgi yoktur. Genç denecek bir yaşta İran’ın Fars bölgesinde resmî bir görevde bulunmuş, bilinmeyen bir sebepten malları müsadere edilmiş ve memleketini terketmek zorunda kalmıştır. Ünlü Buhtîşû‘ ailesine mensup Ubeydullah b. Cibrâîl onun bu dönemde henüz tıp ilmiyle meşgul olmadığını, memleketini terkedişinin ardından Musul’a yerleştiğini ve burada Hamdânî Emîri Nâsırüddevle’nin oğlunu tedavi ederek itibar kazandığını rivayet etmektedir. Bu bilgileri aktaran İbn Ebû Usaybia, ayrıca onun Kitâbü’l-Ġāzî ve’l-muġtezî adlı eserini Safer 348’de (Nisan 959) Ermenistan’daki Berkâ Kalesi’nde tamamladığını kaydetmektedir ki buradan hareketle onun bu dönemde Musul’a saldıran Muizzüddevle ed-Deylemî’den kaçarak bir ara Ermenistan’a gittiği veya buradaki Berkâ Kalesi’ne bir müddet hapsedildiği sonucuna varılmaktadır. Tekrar Musul’a dönen İbn Ebü’l-Eş‘as ömrünün sonuna kadar burada yaşamıştır. Vefat tarihi İbn Ebû Usaybia tarafından -birkaç yıllık küsuru ile birlikte- 360 (971) olarak kaydedilmiştir.

Uzun bir ömür sürdüğü, dinî tefekkür konularında derinliğe sahip olduğu belirtilen İbn Ebü’l-Eş‘as’ın, tıp tahsilini kimden ve nerede gördüğü bilinmemekle birlikte çok sayıda öğrenci yetiştirdiği anlaşılmaktadır. Başta oğlu Muhammed olmak üzere Muhammed b. Sevvâb el-Mevsılî ile Ahmed b. Muhammed el-Beledî öğrencilerinin en ünlüleridir. Öğrencilerinin uzman birer hekimken bile hocalarıyla sıkı temas halinde oldukları anlaşılmaktadır. Nitekim adı geçen son iki öğrencisinin isteği üzerine İbn Ebü’l-Eş‘as Kitâbü’l-Edviyeti’l-müfrede adıyla basit ilâçlar üzerine bir eser yazmış ve eserinin söz konusu öğrenciler gibi uzmanlık seviyesine gelmiş hekimlere hitap ettiğini, genel tıp meraklıları ve öğrencilerini ilgilendirmediğini belirtmişti. İbn Ebü’l-Eş‘as ve çalışmaları hakkındaki en geniş bilgiyi veren İbn Ebû Usaybia (ʿUyûnü’l-enbâʾ, s. 331-333) adları geçen iki öğrencisi hakkında da bilgi vermektedir. Bunlar tıbbın hem teori hem de pratiğinde çok başarılı olup uzun yıllar İbn Ebü’l-Eş‘as’la birlikte çalışmışlardır. Özellikle Beledî’nin Fâtımî Veziri İbn Killis’e ithaf ettiği Kitâbü Tedbîri’l-ḥabâlâ ve’l-eṭfâl ve’ṣ-ṣıbyân ve ḥıfẓı ṣıḥḥatihim ve müdâvâti’l-emrâżi’l-ʿârıża lehüm adlı eseri zikre değer bir çalışmadır (krş. Dâvir M. es-Sâmirî, XIV/36 [1408/1988], s. 257; Ullmann, Islamic Medicine, s. 109; Sezgin, III, 318).

İbn Ebü’l-Eş‘as’ın tıbba dair çalışmaları arasında, Câlînûs (Galen) külliyatı üzerinde yaptığı düzenlemeler ve onun bazı eserlerine yazdığı şerhler özellikle kayda değer bulunmaktadır. İbn Ebû Usaybia’ya göre bir Câlînûs uzmanı olan İbn Ebü’l-Eş‘as, bu filozoftabibe ait on altı eserlik külliyatı yeni bir bölümlemeye tâbi tutmuş ve böylece kendisinden sonraki tıp araştırmacılarına önemli kolaylıklar sağlamıştır.

İbn Ebü’l-Eş‘as’ın felsefî-aklî ilimlere de ilgi duyduğu, bu konuda eserler verdiği kaydedilmektedir. İbn Ebû Usaybia, bu eserlerinden biri olan Kitâb fî ʿilmi’l-ilâhî’nin müellif hattıyla bir nüshasını gördüğünü yazmakta, ayrıca onun Câlînûs külliyatı için yaptığı düzenlemenin benzerini Aristo’nun kitapları için de yaptığını belirtmektedir. Zoolojiyle ilgili önemli çalışmaları da bulunan İbn Ebü’l-Eş‘as’ın Kitâbü’l-Ḥayevân’ı Aristo zoolojisinden nisbeten bağımsız tarzda kaleme alınmış bir incelemedir. Bu eserde canlılar âlemi üçe ayrılmaktadır: el-Hayyü’l-mâlik (yönetici canlı, insan), el-hayyü’l-memlûk (evcil hayvanlar), el-hay lâ mâlik ve lâ memlûk (vahşi hayvanlar). Son kategoriye girenler de tabiatlarına göre ayrıntılı şekilde tasnif edilmiştir. Ancak müellifin bu eserini bitiremeden öldüğü söylenir (Kruk, II [1986], s. 210-211). Abdüllatîf el-Bağdâdî’nin bu eserin bir özetini yazdığı ayrıca kaydedilmiştir (Muhammed Bâkır Ulvân, s. 29).

Eserleri. Fuat Sezgin İbn Ebü’l-Eş‘as’ın günümüze ulaşan eserlerini şu şekilde sıralamaktadır (GAS, III, 302): 1. Kitâbü’l-Edviyeti’l-müfrede; 2. Kitâbü’l-Ġāzî ve’l-muġtezî; 3. Risâle fi’n-nevm ve’l-yaḳaẓa; 4. Kitâbü’l-Ḥayevân; 5. Tafṣîlü Kitâbi Câlînûs fî Usṭuḳussât; 6. Kitâbü’l-Mizâc. Günümüze ulaşmayan eserleri ise ʿUyûnü’l-enbâʾ (s. 332) ve Keşfü’ẓ-ẓunûn’da şu şekilde tesbit edilmiştir: 1. Kitâb fî ʿilmi’l-ilâhî; 2. Kitâb fi’l-cüderî ve’l-ḥaṣbe ve’l-ḥumeyḳā (Keşfü’ẓ-ẓunûn, II, 1408); 3. Kitab fi’s-sirsâm ve’l-birsâm ve müdâvâtihimâ (a.e., II, 1424); 4. Kitâb fi’l-ḳūlunc ve eṣnâfihî ve müdâvâtihî ve’l-edviyeti’n-nâfiʿa minhü (bu esere Fahreddin es-Sâatî tarafından tekmile [a.e., II, 1451], Abdüllatîf el-Bağdâdî tarafından da bir telhis [Ali Abdullah ed-Deffâ‘, s. 196] yazılmıştır); 5. Kitâb fi’l-baraṣ ve’l-behaḳ ve müdâvâtihimâ (Keşfü’ẓ-ẓunûn, II, 1402); 6. Kitâbü’l-Mâlîḫûlyâ (a.e., II, 1455); 7. Kitâbü Terkîbi’l-edviye (a.e., I, 401); 8. Kitâbü Emrâżi’l-miʿde ve müdâvâtihâ; 9. Şerḥu Kitâbi’l-Firaḳ li-Câlînûs (a.e., II, 1446); 10. Şerḥu Kitâbi’l-Ḥummeyât li-Câlînûs (a.e., II, 1413); 11. Kitâbü’ṣ-Ṣarʿ (a.e., II, 1432).

BİBLİYOGRAFYA
İbn Ebû Usaybia, ʿUyûnü’l-enbâʾ, s. 331-333; Keşfü’ẓ-ẓunûn, I, 401; II, 1402, 1408, 1413, 1424, 1432, 1446, 1451, 1455; Brockelmann, GAL, I, 237; Suppl., I, 422; Ziriklî, el-Aʿlâm, I, 201; Kehhâle, Muʿcemü’l-müʾellifîn, II, 148; Sezgin, GAS, III, 301-302, 318; Ullmann, Die Medizin, s. 138-139; a.mlf., Die Natur- und Geheimwissenschaften im Islam, Leiden 1972, s. 25; a.mlf., Islamic Medicine, Edinburgh 1978, s. 109; Ali Abdullah ed-Deffâ‘, Aʿlâmü’l-ʿArab ve’l-müslimîn fi’ṭ-ṭıb, Beyrut 1403/1983, s. 196; Kemâl es-Sâmerrâî, Muḫtaṣaru târîḫi’ṭ-ṭıbbi’l-ʿArabî, Bağdad 1984, I, 528-530; Muhammed Bâkır Ulvân, “Kütübü’l-ḥayevân ʿinde’l-ʿArab”, el-Mevrid, I/3-4, Bağdad 1972, s. 29-30; R. Kruk, “Hedgehogs and Their ‘Chicks’”, Zeitschrift für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, II, Frankfurt 1986, s. 210-211; Dâvir M. es-Sâmirî, “Risâle fî evcâʿi’l-eṭfâl li-Ebî ʿAli b. Aḥmed b. ʿAbdirraḥmân b. Mendeveyh”, el-Müʾerriḫu’l-ʿArabî, XIV/36, Bağdad 1408/1988, s. 257; A. Dietrich, “Ibn Abī’l-As̲h̲ʿat̲h̲”, EI2 Suppl. (İng.), s. 379-380; Saîdullah Karabeglû, “İbn Ebi’l-Eşʿaş”, DMBİ, II, 624-625.
Bu madde ilk olarak 1999 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 19. cildinde, 462-463 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.