İBNÜ’l-A‘LEM - TDV İslâm Ansiklopedisi

İBNÜ’l-A‘LEM

ابن الأعلم
Müellif:
İBNÜ’l-A‘LEM
Müellif: SADETTİN ÖKTEN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 1999
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 22.09.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-alem
SADETTİN ÖKTEN, "İBNÜ’l-A‘LEM", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-alem (22.09.2020).
Kopyalama metni
324’te (936) Bağdat’ta doğdu; Ca‘fer b. Ebû Tâlib’in soyundandır. Geleneksel temel eğitimini tamamladıktan sonra matematik, astronomi ve mûsiki nazariyatı okudu. X. yüzyılın ikinci yarısında astronomi alanında büyük bir otorite olarak kabul edildiği için Büveyhî Emîri Adudüddevle onu himayesine aldı ve sarayındaki diğer astronom-astrologlardan çok onun gözlemlerine değer verdi. Kaynaklarda bilgi bulunmamakla birlikte Adudüddevle’nin Bağdat’ta kurdurduğu rasathânede İbnü’l-A‘lem’in de görev yaptığı düşünülebilir; çünkü onun daima “sâhibü’z-zîc” diye anılmasına yol açan ez-Zîcü’l-ʿAḍudî adlı zîci, o güne kadar kullanılmakta olan Yahyâ b. Ebû Mansûr el-Müneccim’in Halife Me’mûn için hazırladığı ez-Zîcü’l-mümteḥan’ın önüne geçmiştir. Adudüddevle’nin ölümünden sonra tahta çıkan Samsâmüddevle’den yeterince ilgi görmeyen İbnü’l-A‘lem, 374’te (985) gittiği hacdan döndükten sonra 8 Muharrem 375 (31 Mayıs 985) tarihinde vefat etti. Onun gözlemlerinde kullandığı aletleri de bizzat kendisinin yaptığı bilinmektedir.

İbnü’l-A‘lem’in bütün çalışmaları ilgili çevrelerde hayranlık uyandırmış, özellikle hazırladığı zîc, XIII. yüzyılın başına kadar astronomlar arasında büyük bir takdirle anılmıştır. Günümüze ulaşmayan eser kaleme alınışından itibaren ana kaynaklar arasına girmiş, esere birçok atıfta bulunulmuştur. Bunların incelenmesinden zîcin içeriği hakkında şu sonuca varılmaktadır: Ünlü astronom-matematikçi Nasîrüddîn-i Tûsî’nin on iki yılda hazırladığı ez-Zîc-i İlḫânî’de kullanılan gözlemlerin bir kısmı kendisine, bir kısmı ise başkalarına, çoğunlukla da İbnü’l-A‘lem’e aittir. İbnü’l-A‘lem’in zîcinde diğerlerinin hemen hepsinde olan takvim bilgileri, trigonometri ve küresel astronomi fonksiyonlarına ait tablolar, coğrafî tablolar ve sabit yıldızlara ait cetveller mevcut değildir. Zîcin son üç bölümünde onun kendi gözlemlerine dayanarak hesapladığı gezegenlerle ilgili parametreler verilmiştir. Bunlardaki yeniliği tesbit etmek için Batlamyus ve Bettânî’ninkilerle yapılan karşılaştırmalar sonucunda söz konusu on üç parametreden yedisinin İbnü’l-A‘lem tarafından değiştirildiği görülmüştür. Bu değişikliklerin sebebi, onun el-Mecisṭî’dekinden daha sık aralıklarla yaptığı kendi gözlemlerinden ve diğer müslüman astronomların daha doğru tekniklerle buldukları neticelerden faydalanmış olmasıdır. Burada asıl dikkat çeken husus İbnü’l-A‘lem’in farklı yaklaşımı, yani hemen bütün Ortaçağ astronomlarının Batlamyus’un verdiği parametreleri sorgulamaksızın aynen kullanmalarına karşılık kendisinin bunları tekrar gözlemleyip hesaplamak gereğini duymuş olması, dolayısıyla daha hassas değerler elde etmesidir.

İlk dönem kaynakları İbnü’l-A‘lem’in yalnız ez-Zîcü’l-ʿAḍudî’sinden söz eder ve onun suya düşerek bozulduğunu, çok zor kullanılabilir hale geldiğini söylerler (Ali b. Zeyd el-Beyhakī, s. 103). Berlin Staatsbibliothek’te bulunan (nr. 5751) Kûşyâr b. Lebbân el-Cîlî’ye ait zîc içinde İbnü’l-A‘lem’in Cedvelü taʿdîli’ş-şems, Cedvelü taʿdîli merkezi ʿUṭârid, Cedvelü taʿdîli merkezi Züḥal, Cedvelü merkezi’l-Müşterî, Cedvelü taʿdîli ḥıṣṣati ʿUṭârid adlı astronomi tablolarına yer verilmiştir (Ahlwardt, V, 205-206). Özellikle Şiî kökenli bazı geç dönem biyografi yazarları ayrıca birçok eseri ona isnat etmektedir. Aḥkâmü’n-nücûm, Risâle fi’n-nücûm, Aḥvâlü’l-müneccimîn fi’l-İslâm, İstiḫrâcü meṭâlibi’n-nücûmiyye, ʿAmelü’l-usṭurlâb, Fevâʾidü ʿilmi’n-nücûm, Müşkilâtü ʿilmi’n-nücûm ve Mesʾeletü’l-meʿâd bunların başlıcalarıdır (Nâme-i Dânişverân-ı Nâṣırî, VI, 241; DMBİ, III, 30).

BİBLİYOGRAFYA
Ali b. Zeyd el-Beyhakī, Târîḫu ḥükemâʾi’l-İslâm (nşr. Memdûh Hasan Muhammed), Kahire 1417/1996, s. 103; İbnü’l-Kıftî, İḫbârü’l-ʿulemâʾ (Lippert), s. 226; Ebü’l-Ferec, Târîḫu muḫtaṣari’d-düvel (nşr. Antûn Sâlihânî el-Yesûî), Beyrut 1890, s. 174; Muhammed b. Mahmûd eş-Şehrezûrî, Târîḫu’l-ḥükemâʾ (nşr. Abdülkerîm Ebû Şüveyrib), Trablus 1988, s. 313; Tebrîzî, Reyḥânetü’l-edeb, VII, 388; Ahlwardt, Verzeichnis, V, 203-206; Suter, Die Mathematiker, s. 62; Hediyyetü’l-ʿârifîn, I, 682; Aydın Sayılı, The Observatory in Islam, Ankara 1960, s. 107-109; Nâme-i Dânişverân-ı Nâṣırî, Kum, ts. (Dârü’l-fikr), VI, 240-241; Sezgin, GAS, V, 309; VI, 215-216; Sarton, Introduction, I, 666; E. S. Kennedy, “The Astronomical Tables of Ibn al-A‘lem”, MTUA, I/2 (1977), s. 13-23; Gulâm Rızâ Cemşîd Nijâd, “İbn Aʿlem”, DMBİ, III, 29-30; Raymond Mercier, “Ibn al-A‘lam”, Encyclopaedia of the History of Science, Technology and Medicine in Non-Western Cultures, Dordrecht 1997, s. 401-402.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1999 yılında İstanbul'da basılan 20. cildinde, 482-483 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER