İBNÜ’l-ECDÂBÎ - TDV İslâm Ansiklopedisi

İBNÜ’l-ECDÂBÎ

ابن الأجدابي
Müellif:
İBNÜ’l-ECDÂBÎ
Müellif: AHMET TURAN ARSLAN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2000
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 19.09.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-ecdabi
AHMET TURAN ARSLAN, "İBNÜ’l-ECDÂBÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-ecdabi (19.09.2020).
Kopyalama metni
Trablus’ta doğdu. Berberî Levâte (Lüvâte) kabilesine mensuptur. Atalarının bölgedeki Ecdâbiye şehrinden olması sebebiyle İbnü’l-Ecdâbî künyesiyle tanınır. Trablus’tan hiç ayrılmadığı ve burada vefat ettiği kaydedilen İbnü’l-Ecdâbî’nin ölüm tarihi olarak 470 (1077) ve 650 (1252) gibi birbirinden çok farklı tarihler verilmektir. Ancak 444-477 (1052-1084) yılları arasında Trablus kadılığı görevinde bulunan İbn Hânîş Abdullah b. Muhammed et-Trablusî ile görüştüğü dikkate alındığında 470 (1077) tarihinin daha isabetli olduğu söylenebilir (Ticânî, CLXXXV, 263). Arap dili, aruz ve ensâbın yanı sıra fıkıh, hadis, kelâm ve edebî ilimlerde de iyi yetişmiş bir âlim olan İbnü’l-Ecdâbî aynı zamanda tanınmış bir hattattır. Bazı Hafsî hükümdarlarının onun eserlerinin müellif nüshalarını satın almak için birbirleriyle yarıştıkları, hatta bu amaçla çeşitli ülkelere adam gönderdikleri bilinmektedir. Abdullah b. Ahmed et-Ticânî de onun eserlerinin müellif nüshalarını kütüphanesinde topladığını söyler (a.g.e., a.y.).

Eserleri. 1. Kifâyetü’l-müteḥaffıẓ ve nihâyetü’l-mütelaffıẓ. Çeşitli konularda aynı anlama gelen kelimeler arasındaki mâna farklılıklarını gösteren kavram sözlüğü ve “fıkhü’l-luga” mahiyetinde bir eserdir; büyük kısmını canlılara dair kelimeler oluşturur. Müellif önce insan, ardından deve ve atla ilgili kelimelere yer vermiş, bunları savaş, silâh, yırtıcı hayvanlar, kuşlar ve böceklere dair kelimeler takip etmiştir. Daha sonra yeryüzü şekilleri, dağlar, binalar, insan toplulukları, rüzgârlar, bulutlar ve sularla devam eden eser bitkilere dair kelimelerle sona ermektedir. Ahmed b. Muhammed el-Feyyûmî ve Kemâleddin ed-Demîrî gibi âlimlerin esere çok önem verdikleri ondan yaptıkları alıntılardan anlaşılmaktadır. Muhtelif baskıları bulunan Kifâyetü’l-müteḥaffıẓ’ın (Kahire 1285, 1287, 1313, 1323/1905; Beyrut 1305) ilmî neşrini Abdürrezzâk el-Hilâlî (Bağdat 1986) ve Sâih Ali Hüseyin (Trablus, ts.) gerçekleştirmiştir. Muhammed b. Tayyib el-Fâsî’nin esere yazdığı şerhi Ali Hüseyin el-Bevvâb yayımlamış (Riyad 1983), eser Muhibbüddin et-Taberî, İbn Câbir ve başkaları tarafından nazma çevrilmiştir (Hüseyin Nassâr, el-Muʿcemü’l-ʿArabî, s. 213). 2. el-Ezmine ve’l-envâʾ. Zaman, astronomi ve meteoroloji bilgisi (envâ’) konularına dair yazılan ilk eserlerdendir. Kitap bu konudaki bilgileri özlü olarak aktarması bakımından ilmî, şiir, darbımesel, secili söz vb. malzemeye yer vermesi açısından edebî, aynı alanla ilgili kelime ve terimleri açıklaması yönünden lisanî, ilimler tarihi ve Arap medeniyeti sahasında güvenilir bir kaynak olarak da tarihî bir değere sahiptir. Üç bölümden meydana gelen eserin ilk bölümünde zaman çeşitleri, yıl, ay ve gün hesapları; ikinci bölümde gezegenler, güneş, ay ve yıldızlar; son bölümde ise mevsimler, burçlar ve aylar hakkında bilgi verilmiştir. Eserin ilmî neşri İzzet Hasan tarafından gerçekleştirilmiştir (Dımaşk 1964).

İbnü’l-Ecdâbî’nin kaynaklarda adı geçen diğer eserleri de şunlardır: İḫtiṣâru Nesebi Ḳureyş (Zübeyr b. Bekkâr’ın Nesebü Ḳureyş’inin ihtisarı olmakla beraber İbnü’l-Ecdâbî’nin esere önemli ilâvelerde bulunduğu kaydedilmektedir); er-Red ʿalâ Tes̱ḳīfi’l-lisân ve telḳīḥi’l-cenân (Ebû Hafs İbn Mekkî es-Sıkıllî’nin eserine reddiyedir); Şerḥu mâ âḫiruhû yâʾ müşeddede mine’l-esmâʾ ve beyânü iʿtilâl hâẕihi’l-yâʾ (eserde sonunda yâ harfi bulunan isimler incelenmiştir); el-ʿArûż (önemli bir eser olduğu belirtilmektedir); Risâletü’l-ḥavel (edebî bir risâledir); el-Muḫtaṣar fî ʿilmi’l-ensâb.

BİBLİYOGRAFYA
İbnü’l-Ecdâbî, el-Ezmine ve’l-envâʾ (nşr. İzzet Hasan), Dımaşk 1964, neşredenin girişi, s. 21-22; Yâkūt, Muʿcemü’l-üdebâʾ, I, 130; İbnü’l-Kıftî, İnbâhü’r-rüvât, I, 193; Ticânî, Riḥletü’t-Ticânî (el-Coġrâfyâ el-İslâmiyye içinde, nşr. Fuat Sezgin), Tunus 1958 → Frankfurt 1414/1994, CLXXXV, 262-264; Ahmed b. Hüseyin en-Nâib, el-Menhelü’l-ʿaẕb fî târîḫi Tarablusü’l-ġarb, İstanbul 1317, I, 104, 154-156; Brockelmann, GAL, I, 375; Suppl., I, 541; Ziriklî, el-Aʿlâm, IV, 620-622; Hüseyin Nassâr, el-Muʿcemü’l-ʿArabî neşʾetühû ve teṭavvürüh, Kahire 1968, s. 124, 129, 133, 213; a.mlf., “İbnü’l-Ecdâbî”, Mevsûʿatü’l-ḥaḍâreti’l-İslâmiyye, Amman 1993, fas. II, 132-134; Abdülvehhâb b. Mansûr, Aʿlâmü’l-maġribi’l-ʿArabî, Rabat 1979, I, 46-47; Ömer Ferruh, Târîḫu’l-edeb, IV, 620-622; Ramazan Abdüttevvâb, “Kitâbân li’bni’l-Ecdâbî”, MMMA (Kahire), XL/2 (1417/1996), s. 141-157; Ch. Pellat, “Ibn Al-Adābī”, EI2 (İng.), III, 696; Suppl., s. 380-381.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2000 yılında İstanbul'da basılan 21. cildinde, 21 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER