İBNÜ’l-UHUVVE

ابن الاخوّة
Müellif:
İBNÜ’l-UHUVVE
Müellif: CENGİZ KALLEK
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2000
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 15.11.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-uhuvve
CENGİZ KALLEK, "İBNÜ’l-UHUVVE", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-uhuvve (15.11.2019).
Kopyalama metni
Mısır Şâfiî fukahasından olduğu, Eş‘arî mezhebini benimsediği, Reşîd el-Attâr ile Ebû Mudar’dan hadis dersleri aldığı ve 2 Receb 729 (2 Mayıs 1329) tarihinde vefat ettiği dışında hayatına dair bilgiye rastlanmamıştır. Künyesinin İbnü’l-Uhuvve mi İbnü’l-İhve mi olduğu hususu da açıklığa kavuşturulamamıştır. Bu künyeyi, Uhuvve veya İhve lakabıyla tanınan ya da muhtemelen ahîlikle ilişkisi olan dedesine nisbetle almıştır. Eserinin Süleymaniye Kütüphanesi’ndeki nüshasının kapağında Şemseddin olarak yazılan lakabını İbn Hacer el-Askalânî Ziyâeddin şeklinde kaydetmektedir.

Kâtib Çelebi tarafından er-Rütbe fî aḥkâmi’l-ḥisbe adıyla zikredilen eser, Süleymaniye Kütüphanesi’nde (Molla Çelebi, nr. 116) Kitâbü’l-Maḥabbe ve’r-raġbe fî maʿrifeti aḥkâmi’l-ḥisbe, Kahire Üniversitesi Kütüphanesi’nde (nr. 24052) Kitâbü Meʿâlimi’l-ḳurbe fî ṭalebi’l-ḥisbe, Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye’de (Fünûn ve sınâât, nr. 171) Kitâbü’l-Ḳurbe fî meʿâlimi’l-ḥisbe başlığıyla kayıtlı olup müellifin günümüze ulaşan tek kitabıdır. 742 (1341) yılında Dımaşk’ta (el-Methafü’l-Arabî, nr. 3271) ve 771’de (1369-70) Ayıntab’da (British Museum, Or., nr. 6976) istinsah edilmiş olması şöhretinin kısa zamanda yayıldığını göstermektedir. Eserin ilk neşri, Reuben Levy tarafından dört nüshaya dayanılarak ve kısmî İngilizce tercümesiyle birlikte Meʿâlimü’l-ḳurbe fî aḥkâmi’l-ḥisbe adıyla gerçekleştirilmiş (Cambridge 1938), kitap daha sonra Muhammed Mahmûd Şa‘bân ve Sıddîk Ahmed Îsâ el-Mutîî’nin tahkikiyle yeniden yayımlanmış (Bağdad 1976) ve Ca‘fer Şuâr tarafından Âyîn-i Şehrdârî adıyla Farsça’ya çevrilmiştir (Tahran 1347).

Süleymaniye Kütüphanesi’nde (Fâtih, nr. 3495) Kitâbü’r-Rütbe fî ṭalebi’l-ḥisbe ve Kudüs’teki el-Mektebetü’l-Hâlidiyye’de (nr. 49) Kitâbü’l-Aḥkâm fi’l-ḥisbeti’ş-şerîfe adlarıyla Mâverdî’ye, yine Süleymaniye Kütüphanesi’nde (Lâleli, nr. 1607) er-Rütbe fi’l-ḥisbe adıyla İbnü’r-Rif‘a’ya nisbet edilen birer eser mevcuttur. Bu üç nüsha ile Meʿâlimü’l-ḳurbe’yi karşılaştıran Muhyî Hilâl es-Serhân’ın, el-Mektebetü’l-Hâlidiyye’deki yazmanın ilk sayfası ile son iki sayfası hariç bunların hepsinin aynı eser olduğunu, ayrıca Mâverdî’ye nisbet edilen nüshalarda ondan iki asır sonra yaşamış şahsiyetlere atıflarda bulunulduğunu tesbit etmesi söz konusu kitabın İbnü’l-Uhuvve’ye ait olduğunu göstermektedir (geniş bilgi için bk. İBNÜ’r-RİF‘A). Meʿâlimü’l-ḳurbe ile Celâleddin eş-Şeyzerî’nin Nihâyetü’r-rütbe fî ṭalebi’l-ḥisbe’si ve Muhammed b. Ahmed b. Bessâm’ın aynı adı taşıyan eseri arasındaki benzerlikler ise kaynaklarının ortak oluşuyla açıklanabilir.

İbnü’l-Uhuvve, eserinin mukaddimesinde şeriata uygun olarak hisbe faaliyetlerinde bulunmak, kamu güvenliğini temin etmek, pazarları denetlemek ve tüketiciyi korumakla mükellef olanların faydalanmaları için ulemânın hadislere dayalı görüşlerini derlediğini belirtmektedir. Ancak hadis eğitimi almış olmasına rağmen eserindeki nakillerde bu ilmin usulüne uymakta gerekli titizliği göstermediği anlaşılmaktadır. Meselâ Buhârî ve Müslim’den yaptığı iki nakli, bu âlimlerin el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ’lerindeki orijinalleriyle karşılaştıran Ahmed Pâketçî senedlerin asıllarına tam uymadığını tesbit etmiştir (DMBİ, II, 715). Yetmiş bölümden oluşan eserin ilk bölümlerinde hisbeye dair genel bilgiler verildikten sonra altmış bölümde çeşitli ticaret ve zenaat dallarında rastlanabilecek hilelerle bunları önlemek için alınabilecek tedbirlere temas edilmektedir. Bu bilgilerden devrin sosyal, kültürel ve ekonomik yapısı hakkında oldukça ilginç ipuçları elde etmek mümkün olmaktadır. Zaman zaman Şâfiî mezhebi dışındaki imamların görüşlerine de işaret etmesi İbnü’l-Uhuvve’nin mutaassıp bir âlim olmadığını göstermektedir. Yer yer Irak’a ve Iraklı ulemâya atıflarda bulunması ise bu bölgede bir müddet kaldığını düşündürmektedir.

BİBLİYOGRAFYA
İbnü’l-Uhuvve, Meʿâlimü’l-ḳurbe fî aḥkâmi’l-ḥisbe (nşr. Muhammed Mahmûd Şa‘bân - Sıddîk Ahmed Îsâ el-Mutîî), Bağdad 1976; İbn Hallikân, Vefeyât, III, 394, 402; İbn Hacer, ed-Dürerü’l-kâmine, V, 431; Keşfü’ẓ-ẓunûn, I, 833-834; Brockelmann, GAL Suppl., II, 101; Sarton, Introduction, III/1, s. 998-999; A. Shiloah, The Theory of Music in Arabic Writings, München 1979, s. 224-225; Abdülvehhâb İbrâhim Ebû Süleyman, Kitâbetü’l-baḥs̱i’l-ʿilmî, Cidde 1403/1983, s. 420-421; Gaudefroy - Demombynes, “Sur quelques ouvrages de hisba”, JA, CCXXX (1938), s. 454-455; Max Meyerhof, “La surveillance des professions médicales et paramédi-cales ches les arabes”, BIE, XXVI (1944), s. 120-121, 129; Abdülhamîd el-Abbâdî, “Kütübü’l-ḥisbe ve fâʾidetühâ fî vaḍʿi’l-Muʿcemeyn el-Vaṣîṭ ve’l-Kebîr”, MMLA, VIII (1955), s. 425; Pedro Chalmeta, “La hisba en Ifrīqiya et al-Andalus: Etude comparative”, Les cahiers de Tunusie, XVIII/69-70, Tunus 1970, s.101-102; Muhyî Hilâl es-Serhân, “Şelâşe maḫṭûṭât fi’l-ḥisbe”, el-Mevrid, I/3-4, Bağdad 1972, s. 299-304; Cl. Cahen, “Ibn al-Uk̲h̲uwwa”, EI2 (İng.), III, 960; Ahmed Pâketçî, “İbn İḫve”, DMBİ, II, 715-716.
Bu madde ilk olarak 2000 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 21. cildinde, 235-236 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.