ÎSÂ b. MÛSÂ - TDV İslâm Ansiklopedisi

ÎSÂ b. MÛSÂ

عيسى بن موسى
ÎSÂ b. MÛSÂ
Müellif: ABDÜLMÜN‘İM MÂCİD
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2000
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 24.11.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/isa-b-musa
ABDÜLMÜN‘İM MÂCİD, "ÎSÂ b. MÛSÂ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/isa-b-musa (24.11.2020).
Kopyalama metni
103 (721) yılında Humeyme’de doğdu ve burada yetişti. Abbâsî halifeleri Ebü’l-Abbas es-Seffâh ile Ebû Ca‘fer el-Mansûr’un yeğenidir. Babası 108’de (726) ölünce İbrâhim el-İmâm’ın himayesinde büyüdü (İbn Asâkir, XLVIII, 8, 9). Abbâsî ihtilâli sırasında amcası Ebü’l-Abbas es-Seffâh ve ailenin diğer mensuplarıyla birlikte Humeyme’den Kûfe’ye gitti ve amcasının halifeliğine destek verdi (132/749). Ebü’l-Abbas es-Seffâh halife olunca onu, Vâsıt’ta Emevîler’in son Irak genel valisi Ebû Hâlid İbn Hübeyre’yi kuşatmış olan Hasan b. Kahtabe’ye yardıma gönderdi (Taberî, VII, 431). Aynı yıl Kûfe valiliğine tayin edildi. 134 (752) ve 143 (761) yıllarında hac emîrliği yaptı. Seffâh tarafından Ebû Ca‘fer el-Mansûr’dan sonra ikinci veliaht olarak seçildi. 136’da (754) Seffâh’ın ölümü üzerine hac emîri olarak Mekke’de bulunan Ebû Ca‘fer el-Mansûr adına halifelik için biat aldı.

Îsâ b. Mûsâ, Ebû Ca‘fer el-Mansûr döneminde Muhammed b. Abdullah el-Mehdî (en-Nefsüzzekiyye) ve kardeşi İbrâhim liderliğindeki Hz. Ali evlâdının isyanlarının bastırılmasında önemli rol oynadı. Aralarında Humeyd b. Kahtabe’nin de bulunduğu ünlü kumandanlar idaresindeki büyük bir orduyla Muhammed en-Nefsüzzekiyye üzerine gönderildi. Medine’ye yaklaştığında Muhammed en-Nefsüzzekiyye’ye ve Medine halkına mektuplar göndererek teslim oldukları takdirde can ve mallarının emniyet altında olacağını bildirdi. Muhammed en-Nefsüzzekiyye ise ona kendisinin meşrû halife olduğuna dair cevabî mektubunu yazdı ve kendisine itaat etmesini istedi. Bunun üzerine şehri kuşatan Îsâ, tekrar eman teklifinde bulunduysa da olumlu cevap alamadı. Medine halkının bir kısmı Abbâsî kuvvetleri tarafından öldürüldü, bir kısmı da savaştan çekildi. Muhammed en-Nefsüzzekiyye çatışmalar sırasında öldürüldü (14 Ramazan 145 / 6 Aralık 762). Îsâ b. Mûsâ, Medine’yi Abbâsî hâkimiyeti altına aldıktan sonra Halife Ebû Ca‘fer el-Mansûr’un emriyle, Basra’da ağabeyi Muhammed en-Nefsüzzekiyye adına isyan etmiş olan İbrâhim b. Abdullah üzerine yürüdü. Kûfe’ye 95 km. mesafedeki Bâhamrâ’da İbrâhim’le karşılaşan Îsâ savaş sırasında yaralanınca ordusu geri çekilmek zorunda kaldı. İbrâhim’in ordusunun geri dönmesi üzerine tekrar saldırıya geçen Abbâsî kuvvetleri galip geldiler. Ağır yaralanan İbrâhim öldürüldü (25 Zilkade 145 / 14 Şubat 763).

Oğlu Muhammed el-Mehdî’yi veliaht yapmak isteyen Ebû Ca‘fer el-Mansûr, Îsâ’dan veliahtlıktan feragat etmesini istedi (147/764). Îsâ veliahtlıktan çekilmeyeceğini söyleyince Kûfe valiliğinden azledildi. Ancak Mansûr’un baskıları ve tahkir edici davranışları karşısında Mehdî’nin veliahtlığını kabul etmek zorunda kaldı. Îsâ’nın buna karşılık kendisi ve ailesi için çok miktarda para aldığı kaydedilir (a.g.e., VIII, 25). Bu arada Mansûr’un halifelik iddiasında bulunan amcası Abdullah b. Ali b. Abdullah’ı Îsâ’ya teslim ederek onu öldürmesini istediği, bunun aynı zamanda kendisini de ortadan kaldırmaya yönelik bir plan olduğunu farkeden Îsâ’nın onu öldürmediği nakledilir (a.g.e., VIII, 7-8). Mansûr’un 151 (768) yılında kendisi, oğlu Mehdî ve Îsâ b. Mûsâ için yeniden biat aldığı, bu merasimde halife ve Mehdî’nin eli öpülürken Îsâ’nın elinin sadece tutulduğu kaydedilmektedir. Muhammed el-Mehdî tarafından da veliahtlıktan vazgeçmeye zorlanan Îsâ, para karşılığında Mehdî’nin oğulları Mûsâ el-Hâdî ve Hârûnürreşîd lehine veliahtlıktan çekildi (160/776). 167 (783) yılında Kûfe’de vefat etti, 168’de (784-85) öldüğü de kaydedilir.

Bağdat’ın kuruluş çalışmalarına katıldığı anlaşılan Îsâ b. Mûsâ’nın burada bir sarayı bulunmaktaydı. Ayrıca Nehrû Îsâ diye bilinen su kanalı onun adına izafe edilmektedir. Kûfe yakınlarında muhtemelen Ehl-i beyt mensuplarına yönelik olarak stratejik bir noktada inşa edilen Ühaydir Kalesi’nin de kendisi tarafından yaptırıldığı kaydedilmektedir. Şiirle de meşgul olan Îsâ b. Mûsâ’nın bazı şiirleri günümüze kadar gelmiştir.

BİBLİYOGRAFYA
Belâzürî, Ensâb, III, 121, 127, 143, 187, 252-255, 269, 273-274; Ya‘kūbî, Târîḫ, II, 350, 362, 366, 368-369, 376-380, 384, 390, 395, 399; Taberî, Târîḫ (Ebü’l-Fazl), VII, 423, 428, 431, 458, 465, 470-471, 516, 565, 577, 579 vd., 588, 597, 609, 642, 647; VIII, 7-8, 9 vd., 25, 39, 121, 124 vd., 164; Nevbahtî, Fıraḳu’ş-Şîʿa, s. 50-51; Ebû Bekir es-Sûlî, Eşʿâru evlâdi’l-ḫulefâʾ (nşr. J. Heyworth-Dunne), Beyrut 1401/1982, s. 309-323; Ebü’l-Ferec el-İsfahânî, Meḳātilü’ṭ-Ṭâlibiyyîn (nşr. Seyyid Ahmed Sakr), Beyrut, ts. (Dârü’l-ma‘rife), s. 267-270, 344-349; İbn Asâkir, Târîḫu Dımaşḳ (Amrî), XLVIII, 7-20; İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, V, 409, 445, 454, 463, 512, 543 vd., 567-571, 577, 581; VI, 44, 75; K. A. C. Creswell, A Short Account of Early Muslim Architecture, Middlesex 1958, s. 200-203; F. Omar, The Abbasid Caliphate, Baghdad 1969, s. 236-238, 243-245; W. Caskel, “al-Uhaidir”, Isl., XXXIX (1964), s. 28-37; D. Sourdel, “ʿIsā b. Mūsā”, EI2 (İng.), IV, 88.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2000 yılında İstanbul'da basılan 22. cildinde, 482 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER