KUDSÎ HADİS - TDV İslâm Ansiklopedisi

KUDSÎ HADİS

الحديث القدسي
Müellif:
KUDSÎ HADİS
Müellif: HAYATİ YILMAZ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2002
Son Güncelleme Tarihi: 18.05.2020
Erişim Tarihi: 13.05.2021
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/kudsi-hadis
HAYATİ YILMAZ, "KUDSÎ HADİS", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/kudsi-hadis (13.05.2021).
Kopyalama metni

Sözlükte “temiz olmak, bir şeyi mukaddes kılmak, tenzih etmek” anlamlarına gelen kuds kökünden ism-i mensub olan kudsî kelimesi “her türlü noksanlıktan uzak yüce bir varlığa ait olan şey” demektir. Kudsî hadis (hadîs-i kudsî, el-hadîsü’l-kudsî) “ilâhî hadis, rabbânî hadis” diye de adlandırılır. el-Hadîsü’l-kudsî ifadesi bir terim olarak VI. (XII.) yüzyıldan itibaren bu konuda yazılmaya başlanan derleme çalışmalarından sonra ortaya çıkmış, ancak tanımını ilk defa Şerefeddin et-Tîbî (ö. 743/1342) yapmış (Ebü’l-Bekā, s. 288), ardından Seyyid Şerîf el-Cürcânî, İbn Hacer el-Heytemî, Ali el-Kārî, Tehânevî gibi âlimler çeşitli tarifler ortaya koymuştur (bk. bibl.). Bu tariflerde belirtilen unsurları göz önünde bulundurarak kudsî hadisi “Allah tarafından vahiy, ilham, rüya gibi değişik bilgi edinme yolları ile anlamı Hz. Peygamber’e bildirilen, onun tarafından kendi ifade ve üslûbu ile Allah’a nisbet edilerek rivayet edilen, Kur’an’la herhangi bir ilgisi bulunmadığı gibi i‘câz vasfı da olmayan hadis” şeklinde tanımlamak mümkündür. Bu tür hadislerin kudsî olarak nitelendirilmesi mânanın Allah’a aidiyeti, hadis denilmesi de Resûl-i Ekrem tarafından dile getirilmiş olması sebebiyledir. Kudsî hadislerin Allah’a nisbet edilmesi onların sabit ve sahih olduğu anlamına gelmez, buradaki “kudsî” kelimesi sadece sözün kaynağını gösterir, metnin kabul veya reddi açısından bir hüküm ifade etmez. Sahih olan kudsî hadislerin sayısı çok değildir; bu hususta verilen 100, 200, 300, 550 gibi rakamlar yapılan derleme çalışmalarına dayanmaktadır.

Kudsî hadisler genelde Allah’ın yüceliği, rahmetinin genişliği, ihsanının bolluğu, bazı ibadetlerin fazileti ve güzel ahlâk gibi konulara dair olup “kāle Resûlullah fîmâ yervî an rabbihî azze ve celle”, “ani’n-nebiyyi fîmâ yervîhi an rabbihî” ya da “kāle’llāhü teâlâ fîmâ ravâhü anhü Resûlullah” gibi ifadelerle rivayet edilmiştir. Metinlerdeki ifade ve üslûp nebevî hadislerle hemen hemen aynıdır (Muhammed el-Medenî, s. 11; Mustafa Ahmed ez-Zerkā, I/1 [1395], s. 91). Kudsî hadislerin Kur’an’la ortak noktası her ikisinin de mâna olarak ilâhî kaynaklı olması, nebevî hadislerle aralarındaki ortak nokta ise bağlayıcılık ve incelemeye tâbi olma gibi hususlarda aynı değeri taşımasıdır (Koçyiğit, s. 123-124). Kaynaklarda Kur’an’la kudsî hadisler arasındaki farklar üzerinde fazlaca durulmuş, bununla da kudsî hadislerin mânasının ilâhî oluşu sebebiyle Kur’an’la eş değerde algılanmaları ihtimalinin önüne geçilmesi amaçlanmıştır (Hasan Muhammed Makbûlî, s. 14; Yılmaz, s. 36-40).

Bu hadislerde edebî üslûp olarak sözlerin Allah’a nisbet edilmesi ifadelerin de bizzat O’na ait olmasını gerektirmez. Bununla birlikte kudsî hadislerin üslûbunda diğer hadislere göre bazı farklar vardır. Meselâ hadislerin ifadesinde hitap Allah’a ait olduğu gibi yine O’na ait olmak üzere tekil birinci şahıs (mütekellim) zamiri kullanılmıştır. Kullar arasında cereyan eden karşılıklı konuşmaların çokça yer aldığı bu metinlerde muhataplar genellikle Hz. Peygamber, insanlar ve meleklerdir (M. Ebû Zehv, s. 16).

Kudsî hadislerin itikadî ve hukukî konularda delil olup olmayacağına dair hüküm haber-i vâhidin bu konudaki durumu ile aynıdır. Bir hadis çeşidi olarak kudsî hadislerin sahih olabilmesi için nebevî hadislerde aranan şartları taşıması zorunludur ve nebevî olanlar hakkında söylenenler kudsî hadisler için de geçerlidir. Bu şartlar dikkate alındığında kudsî hadisler arasında sahih olanlardan çok daha fazla mevzû rivayetlerin varlığından söz edilmiştir. Büyük çoğunluğu tasavvufî mahiyette olan bu tür hadislerin en meşhurlarından biri, tasavvuf ehli arasında yaygın biçimde kullanılan ve keşfen sıhhatinin sabit olduğu ileri sürülen, “Ben bir gizli hazine idim ...” (Küntü kenzen maḫfiyye ...) anlamındaki rivayettir (Aclûnî, II, 132). “Sen olmasaydın felekleri yaratmazdım” rivayeti de bu kabil hadislerdendir. Sözün Allah’a nisbet edilmesi dolayısıyla kudsî hadisler müslümanlar üzerinde etkili olmuş, bu da bazı kimseleri hadis uydurmaya sevketmiş, sahih kudsî hadislerle birlikte derlenmiş olan bu tür hadisler kudsî hadislerin sayısının kabarık görünmesine sebep teşkil etmiştir.

Batılı araştırmacıların yaptığı incelemelerde kudsî hadis diye rivayet edilen mevzû hadislere özel bir önem verilmiştir. Bu araştırmaların bir kısmında nebevî yönü tamamıyla görmezlikten gelinerek kudsî hadislerin büyük çoğunlukla sûfîlerin şathiyelerinden kaynaklandığı söylenirken bir kısmında ilham yoluyla sûfîlerin kalbine gelen ilâhî mesajlardan ibaret olduğu ileri sürülmüş, bazılarında ise kudsî hadisler İsrâiliyat kabilinden bilgiler diye tanıtılmış, bu iddialar çerçevesinde bazı sahih rivayetlere de yer verilmiştir (Lammens, s. 106-107; Massignon, s. 126-128). Goldziher’in “The Hadith and The New Testament” başlığını taşıyan, Yeni Ahid ile hadisler arasındaki etkileşimi göstermeye çalıştığı makalesinde ortaya konan iddialardan hareketle bu etkilerin kudsî hadisler şeklinde İslâm’a sokulduğu söylenmiştir (Muslim Studies, II, 346-362; Zwemer, XII [1922], s. 263).

Kudsî hadisler, bütün hadislerin derlendiği tasnif döneminde diğer hadisler arasında dağınık bir şekilde yer alırken ilk defa nebevî hadislerle aralarındaki farklara işaret edildiği VI. (XII.) yüzyıldan itibaren müstakil çalışmalarda derlenmeye başlanmıştır. Bu konudaki eserleri derleme niteliğinde olanlar, sınırlı sayıda hadisi toplamak amacıyla kaleme alınanlar ve bir kudsî hadisi şerhetmek için yapılan çalışmalar olarak üç grupta ele almak mümkündür.

Derleme nitelikli ilk eser olan Zâhir b. Tâhir eş-Şehhâmî’nin (ö. 533/1138) Kitâbü’l-Eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye’si günümüze ulaşmamıştır (Graham, s. 57). Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin 101 hadis ihtiva eden Mişkâtü’l-envâr fîmâ ruviye ʿani’llâh mine’l-aḫbâr adlı eseri (nşr. Muhammed Râgıb et-Tabbâh, Halep 1346; Kahire 1369) Fransızca’ya (trc. Muhammed Valsan, Paris 1983) ve Fransızca çevirisi esas alınarak Nurlar Hazinesi adıyla Türkçe’ye (trc. Mehmet Demirci, İstanbul 1990) tercüme edilmiştir. Ebü’l-Kāsım İbn Balabân el-Kerekî’nin el-Maḳāṣıdü’s-seniyye fi’l-eḥâdîs̱i’l-ilâhiyye’sinde (nşr. Muhyiddin Mestû – Muhammed el-Îd el-Hatrâvî, Beyrut 1966; Dımaşk 1988) 100 kudsî hadis yer almıştır. Nevevî’nin el-Eḥâdîs̱ü’l-ḳudsiyye’sinde (nşr. Mustafa Âşûr, Kahire 1978; Tunus 1983) Kütüb-i Sitte’den derlenmiş doksan beş kudsî hadis mevcuttur. Abdürraûf el-Münâvî’nin kaleme aldığı iki eserden el-İtḥâfâtü’s-seniyye bi’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye’de (Mısır 1354; Cidde 1407/1987) önce, “Allah Teâlâ dedi ki” şeklinde rivayet edilen hadislere, daha sonra içerisinde Allah sözünün geçtiği rivayetlere yer verilmiştir. Hasan Hüsnü Erdem bu eseri esas alarak İlâhî Hadisler adıyla bir derleme yayımlamıştır (Ankara 1952). Münâvî el-Meṭâlibü’l-ʿaliyye fi’l-edʿiyeti’z-zehiyyeti’l-muḫteteme bi’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye adını taşıyan (Haydarâbâd 1323) ve yedi bölümden oluşan diğer eserinin son bölümünde de konuyla ilgili kırk hadis kaydetmiştir. Şiî âlimi Hür el-Âmilî’nin el-Cevâhirü’s-seniyye fi’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye adlı eseri (nşr. Ali el-Mahallâtî, Bombay 1302; Necef 1384) bazı peygamberler ve mezhep imamlarının adına göre tasnif edilmiştir. Ebû Saîd el-Hâdimî’nin Risâle fi’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye’si (Kahire 1351) ölüm, âhiret ve dünyanın fâniliğine dair kısa ve özlü metinler ihtiva etmektedir. Kudsî hadisler konusundaki klasik çalışmaların en genişi olan Mehmed Trabzonî’ye (Muhammed el-Medenî) ait el-İtḥâfâtü’s-seniyye fi’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye’de Süyûtî’nin Cemʿu’l-cevâmiʿ adlı eserinden derlenmiş 864 hadis yer almaktadır. Ali Fikri Yavuz tarafından Kırk Kudsî Hadis adıyla neşredilen eserin (İstanbul 1981) Trabzonî’ye nisbeti doğru değildir. İbrâhim Sıdkı İşkodravî’nin ed-Dürretü’l-yetîme fi’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye’si (Süleymaniye Ktp., Hacı Mahmud Efendi, nr. 590/3), telif tarzı ve kaynakları itibariyle daha çok Münâvî’nin el-İtḥâfâtü’s-seniyye’sine benzemektedir. Yûsuf Ali Büdeyvî’nin el-Eḥâdîs̱ü’l-ḳudsiyye’sinde (Beyrut 1991) 398 hadis, Ahmed eş-Şerebâsî’nin Edebü’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye’sinde yetmiş beş kudsî hadis ve şerhi yer almış, Şerebâsî’nin eseri 75 Kudsî Hadisin Tercüme ve Şerhi adıyla Türkçe’ye çevrilerek yayımlanmıştır (nşr. Naim Erdoğan, İstanbul 1981). Mısır’da el-Meclisü’l-a‘lâ li’ş-şüûni’l-İslâmiyye tarafından bir komisyona hazırlattırılan el-Eḥâdîs̱ü’l-ḳudsiyye’de Kütüb-i Sitte ve el-Muvaṭṭaʾdan seçilmiş 400 kadar hadis yer almış olup Kudsî Hadisler (trc. Ahmet Varol, I-II, İstanbul 1991), ayrıca mükerrerleri dışındaki 146 hadis Kaynak Hadis Kitaplarına Göre Kudsî Hadisler (trc. Kadir Kabakçı, İstanbul, ts. [Kültür Basın-Yayın Birliği]) adıyla Türkçe’ye çevrilmiştir. Neş’et el-Mısrî son iki eserden derlediği hadisleri el-Eḥâdîs̱ü’l-ḳudsiyye adıyla bir araya getirmiş, büyük ölçüde Kastallânî’nin İrşâdü’s-sârî li-şerḥi Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî adlı eserini esas alarak bunları geniş biçimde şerhetmiştir. Yûnus İbrâhim es-Sâmerrâî’nin en-Nefeḥâtü’r-rabbâniyye fi’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye adlı eseri de (Bağdad 1957) bu türün bir başka örneğidir. Konuyla ilgili olarak günümüzde hazırlanan en kapsamlı ve kullanışlı eser İsâmüddin es-Sabâbatî’nin Câmiʿu’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye’sidir (I-III, Kahire, ts.). 1150 hadisin yer aldığı esere kapsamlı bir fihrist eklenmiş, müellif, kitabındaki sahih ve hasen hadislerden 550’sini tek cilt halinde Ṣaḥîḥu’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye adıyla konularına göre tertip ederek ayrı bir cilt halinde yayımlamıştır (Beyrut 1991). Mecdî Fethî es-Seyyid, aynı nitelikteki 225 hadisi el-Eḥâdîs̱ü’l-ḳudsiyye min ṣaḥîḥi’s-sünneti’n-nebeviyye’sinde toplamıştır (Tanta 1414/1993). Mustafa el-Adevî’nin Ṣaḥîḥu’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye’si (Medine 1415/1994), Ebû Abdullah Ahmed b. Ahmed el-Îsevî’nin 100 hadis ihtiva eden el-Eḥâdîs̱ü’l-ḳudsiyyetü’ḍ-ḍaʿîfe ve’l-mevżûʿa adlı çalışması da (Tanta 1993) burada zikredilmelidir.

Belirli sayıdaki kudsî hadisleri bir araya getirmek amacıyla hazırlanan eserler genelde tasavvufî muhtevalı olup daha çok kırk hadis türündedir. Bu konuda bilinen ilk çalışma, Hüseyin b. Ahmed et-Tebrîzî’nin Miftâḥu’l-künûz ve miṣbâḥu’r-rumûz adlı kitabıdır (, II, 1038-1039). Daha sonra Cemâl-i Halvetî el-Eḥâdîs̱ü’l-ḳudsiyye ve’l-âs̱ârü’l-muṣṭafaviyye adlı kitabında (Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 314/1) kırk hadise yer vermiş ve bunların tasavvufî te’villerini yapmıştır. Kudsî nitelikli kırk hadislerin en meşhuru Ali el-Kārî’nin el-Eḥâdîs̱ü’l-ḳudsiyyetü’l-erbaʿîniyye’sidir (İstanbul 1324). Aksekili Köse Mehmed Efendi’nin hâşiyesiyle birlikte birkaç defa basılan eser (İstanbul 1312, 1316; Mişkâtü’l-envâr’ın sonunda, Halep 1927) Hasan Hüsnü Erdem (Kırk Kudsî Hadis, Ankara 1952) ve Harun Ünal (Kırk Kudsî Hadis ve Muhtasar Hadis Usûlü, İstanbul 1983) tarafından Türkçe’ye çevrilmiştir. Abdülvâsi el-Alefî Efendi’nin el-Erbaʿûn mine’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye (Süleymaniye Ktp., Amcazâde Hüseyin Paşa, nr. 94), Muhammed b. Abdülhâdî es-Sindî’nin Erbaʿûne ḥadîs̱en mine’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye (Süleymaniye Ktp., Hacı Mahmud Efendi, nr. 1410), Muhammed Edîb b. el-Hâc Muhammed el-Cerrâh’ın Eḥâdîs̱ü’l-erbaʿîne’l-ḳudsiyye mine’ṣ-ṣuḥufi’l-İbrâhîmiyye ve’l-Mûseviyye (Musul 1332) adlı eserleri bu türün diğer örnekleridir. İbrâhim Ezzeddin ve Denys Johnson-Davies’in kudsî hadislerden seçtikleri kırk hadis İngilizce’ye tercüme edilerek Forty Hadith Qudsi adıyla yayımlanmıştır (Damascus 1980).

Kudsî hadisler konusunda tek hadis şerhlerinin en meşhurları, “Ben bir gizli hazine idim ...” anlamındaki rivayete dair eserlerdir. Bu hususta ilk olarak Fahreddin er-Râzî Şerḥu ḥadîs̱i “küntü kenzen” (Süleymaniye Ktp., Pertev Paşa, nr. 647/4) ve el-Ḥadîs̱ü’l-ḳudsî (Süleymaniye Ktp., Pertev Paşa, nr. 647/6) adıyla iki risâle kaleme almıştır. Aynı hadise dair Sa‘deddîn-i Hammûye Şerḥu ḥadîs̱i “küntü kenzen” adıyla Farsça (Süleymaniye Ktp., Serez, nr. 3909), İsmâil Hakkı Bursevî Kenz-i Mahfî adıyla Türkçe (İstanbul 1290, 1307) birer şerh yazmışlardır. Hadis münekkitleri bu hadis için, “Aslı yoktur, uydurmadır” demişlerse de Muhyiddin İbnü’l-Arabî ve Bursevî keşfen sahih olduğunu ileri sürmüşlerdir. Sofyalı Bâlî Efendi de Şerḥu ḥadîs̱i “küntü kenzen” adıyla bir eser kaleme almış (Süleymaniye Ktp., Pertev Paşa, nr. 613) ve bu esere yazdığı şerhte gizliliğin Allah hakkında nasıl anlaşılması gerektiğini açıklamıştır.

Kudsî hadislere dair sadece isimleri bilinen bazı eserler de şunlardır: Abdülganî el-Makdisî, el-Erbaʿûn min kelâmi rabbi’l-ʿâlemîn; Ali b. Mufaddal el-Makdisî, el-Erbaʿûne’l-ilâhiyye; Ziyâeddin el-Makdisî, el-Eḥâdîs̱ü’l-ḳudsiyye; İbn Dakīkul‘îd, el-Erbaʿûn fi’r-rivâye ʿan rabbi’l-ʿâlemîn; Bahâeddin Haydar el-Fâşî, el-Muʿtemed mine’l-menḳūl fîmâ ûḥıye ile’r-resûl fi’l-ḥadîs̱; Muhammed el-Medyânî, el-İtḥâfâtü’s-seniyye fi’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye; İbn Fellâh diye tanınan Halef b. Abdülmuttalib el-Huveyzî, el-Belâġu’l-mübîn fi’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye ʿan seyyidi’l-mürselîn; Cemâleddin el-Kevkebânî, Menhecü’l-kemâl ve simṭü’l-leʿâl fîmâ câʾe fi’l-ḥadîs̱ min kelâmi’l-celâl; Vecîhüddin Abdurrahman el-Ayderûsî, en-Nefeḥâtü’l-ünsiyye fî bâbi’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye; Füllânî, el-Eḥâdîs̱ü’l-ḳudsiyye; Harîrîzâde, Feyzü’l-muġnî fî şerḥi ḥadîs̱i men ṭalebenî (Süleymaniye Ktp., Tırnovalı, nr. 898).

Brockelmann’ın Gazzâlî’ye nisbet ettiği Kitâbü’l-Mevâʿiż fi’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye adlı risâle (GAL, I, 421) Ahmed Şemseddin tarafından Mecmûʿatü resâʾili’l-İmâmi’l-Ġazzâlî içinde yayımlanmışsa da (I-VIII, Beyrut 1988) eserin el-Eḥâdîs̱ü’l-ḳudsiyye bi-ṭarîḳi’l-mevʿiża adıyla Süleymaniye Kütüphanesi’nde kayıtlı (Hüsrev Paşa, nr. 4/2, vr. 37b-49a) müellifi bilinmeyen nüshalarla paralelliği dikkate alındığında Gazzâlî’ye aidiyeti şüpheli hale gelmektedir.

Teorik anlamda kudsî hadisler konusunu ele alan belli sayıdaki eserler arasında Şa‘bân Muhammed İsmâil’in el-Eḥâdîs̱ü’l-ḳudsiyye ve menziletühâ fi’t-teşrîʿi’l-İslâmî’si ile (Riyad 1402/1982) Nûh b. Mustafa’nın er-Risâle fi’l-farḳ beyne’l-ḥadîs̱i’l-ḳudsî ve’l-Ḳurʾân ve’l-ḥadîs̱i’n-nebevî’sini (Beyazıt Devlet Ktp., Veliyyüddin Efendi, nr. 1142/18) zikretmek mümkündür.

Şarkiyatçılar da kudsî hadisler üzerinde önemle durmuş, Goldziher’in ardından (yk.bk.) Theodorus Willem Juynboll İslâm Ansiklopedisi’nin ilk neşrinde (V, 49) konuya dair kısa bilgiler vermiş, Samuel M. Zwemer “The So-called Hadith Qudsi” adlı makalesinde (bk. bibl.; Studies in Popular Islam, London 1939, s. 121-135) kudsî hadisler meselesini tenkidî bir yaklaşımla incelemiş, bu hadislerin Eski Ahid ve Yeni Ahid’den alınmış parçalarla sonradan ortaya çıkmış sözler olduğunu iddia etmiştir. Agostino Cilardo’nun “Il Problema dei Hadith Qudsî” başlığını taşıyan incelemesi de (bk. bibl.) Batı’da yapılan bir başka çalışma örneğidir. William A. Graham kudsî hadislerle ilgili olarak doktora tezi, Hayati Yılmaz da yüksek lisans tezi hazırlamıştır (bk. bibl.). 


BİBLİYOGRAFYA

, “ḳds” md.

Ebü’l-Kāsım Ali b. Balabân el-Makdisî, el-Maḳāṣıdü’s-seniyye fi’l-eḥâdîs̱i’l-ilâhiyye (nşr. Muhyiddin Müstû – Muhammed el-Îd el-Hatrâvî), Beyrut 1408/1988, s. 33-35.

Seyyid Şerîf el-Cürcânî, et-Taʿrîfât, İstanbul, ts., s. 84-85.

İbn Hacer el-Heytemî, Fetḥu’l-mübîn fî şerḥi’l-Erbaʿîn, Beyrut 1398/1978, s. 200, 201, 210.

Ali el-Kārî, el-Eḥâdîs̱ü’l-ḳudsiyyetü’l-erbaʿîniyye, İstanbul 1324, s. 2-3.

, II, 1038-1039.

Ebü’l-Bekā el-Kefevî, el-Külliyyât, Bulak 1253, s. 288.

, I, 280-281.

, II, 132.

Muhammed el-Medenî [Mehmed Trabzonî], el-İtḥâfâtü’s-seniyye fi’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye (nşr. Mahmûd Emîn en-Nevâvî), Kahire, ts. (el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-türâs), s. 5-11.

Cemâleddin el-Kāsımî, Ḳavâʿidü’t-taḥdîs̱, Dımaşk 1925, s. 39-44.

H. Lammens, L’Islam, Beyrut 1943, s. 106-107.

, I, 421.

L. Massignon, Essai sur les origines du lexique technique de la mystique musulmane, Paris 1954, s. 126-128.

M. Tayyib Okiç, Bazı Hadis Meseleleri Üzerinde Tetkikler, İstanbul 1959, s. 13-15.

I. Goldziher, Muslim Studies (trc. C. R. Barber – S. M. Stern), London 1971, II, 346-362.

W. A. Graham, Divine Word and Prophetic Word in Early Islam: A Reconsideration of the Sources with Special Reference to the Devine Sayings or Hadith Qudsi, Paris 1977, s. 53, 57, 86, 227, 229.

Ali Yardım, Hadis, İzmir 1984, I, 43, 45-46.

M. Ebû Zehv, el-Ḥadîs̱ ve’l-muḥaddis̱ûn, Beyrut 1404/1984, s. 16-17.

Talat Koçyiğit, Hadis Istılahları, Ankara 1985, s. 123-125.

Agostino Cilardo, “Il Problema dei Hadith Qudsî”, Atti del Convegno sul centenario della nascita de Louis Massignon (ed. C. Baffioni), Napoli 1985, s. 57-69.

Nûreddin Itr, Menhecü’n-naḳd fî ʿulûmi’l-ḥadîs̱, Dımaşk 1406, s. 323-325.

Abdullah Aydınlı, Hadis Istılahları Sözlüğü, İstanbul 1987, s. 65.

M. Acâc el-Hatîb, el-Vecîz fî ʿulûmi’l-ḥadîs̱ ve nuṣûṣih, Dımaşk 1987, s. 27-28.

Hasan Muhammed Makbûlî, Muṣṭalaḥu’l-ḥadîs̱ ve ricâlüh, Beyrut 1410, s. 13, 14, 15-16.

Hayati Yılmaz, Hadis İlminde Kudsî Hadisler (yüksek lisans tezi, 1992), MÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 16-41.

Özcan Hıdır, İsrâiliyyât-Hadis İlişkisi: Hadis Yahudi Kültürü Tartışmaları (doktora tezi, 2000), MÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 324-327.

Muhammed Efendi Saîdî, “el-Farḳ beyne’l-Ḳurʾân ve’l-eḥâdîs̱i’l-ḳudsiyye”, el-Menâr, XVII, Kahire 1319/1901, s. 497-500.

S. M. Zwemer, “The So-called Hadith Qudsi”, , XII (1922), s. 263-275.

Mustafa Ahmed ez-Zerkā, “Muḳārene beyne üslûbi’l-ḥadîs̱i’n-nebevî ve üslûbi’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm”, Mecelletü’l-buḥûs̱i’l-İslâmiyye, I/1, Riyad 1395, s. 91.

Abdülgafûr Abdülhak el-Belûşî, “el-Eḥâdîs̱ü’l-ḳudsiyye fî dâʾireti’l-cerḥ ve’t-taʿdîl”, Mecelletü’l-Câmiʿati’l-İslâmiyye, XXI/83-84, Medine 1409, s. 95-123.

T. W. Juynboll, “Hadis”, , V, 49.

J. Robson, “Ḥadit̲h̲ Ḳudsī”, , III, 28-29.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2002 yılında Ankara’da basılan 26. cildinde, 318-320 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız. Bu madde en son 18.05.2020 tarihinde güncellenmiştir.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER