NECÎBÜDDİN es-SEMERKANDÎ

نجيب الدين السمرقندي
Müellif:
NECÎBÜDDİN es-SEMERKANDÎ
Müellif: MAHMUT KAYA
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2006
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 18.11.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/necibuddin-es-semerkandi
MAHMUT KAYA, "NECÎBÜDDİN es-SEMERKANDÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/necibuddin-es-semerkandi (18.11.2019).
Kopyalama metni
Hayatına dair bilgi yoktur; sadece Fahreddin er-Râzî ile çağdaş olduğu ve Moğollar’ın Herat halkını Kılıçtan geçirdiği sırada öldürüldüğü bilinmektedir (İbn Ebû Usaybia, s. 472). Sayısı on civarındaki eserlerinin tamamı tıpla ilgilidir.

Eserleri. 1. el-Esbâb ve’l-ʿalâmât. Hastalıklara yol açan sebeplerle bunların belirtilerini konu edinen eserin sonraki hekimleri beş yüzyıl kadar etkilediğine inanılır (Sarton, II, 69). Türkiye kütüphanelerinde on sekiz nüshası bulunmaktadır (Şeşen, s. 369-370). Özellikle Nefîs b. İvaz el-Kirmânî’nin bu esere yazdığı şerh ile ondan önemli ölçüde alıntı yapan geç dönem müelliflerinden Erzânî’nin Tıbb-ı Ekberî adlı hacimli eseri, Semerkandî’nin tıp ve farmakoloji alanındaki görüşlerinin yaygınlık kazanmasında önemli rol oynamıştır (Leclerc, II, 127-128). el-Esbâb ve’l-ʿalâmât Kirmânî’nin şerhiyle birlikte yayımlanmış (I, Kalküta 1836; II, Leknev 1879), Medyen b. Abdurrahman el-Kūsûnî bu şerhe bir tekmile yazmıştır (Şeşen, s. 373). İbnü’s-Süveydî tarafından da şerhedilen el-Esbâb ve’l-ʿalâmât’ı (Manisa İl Halk Ktp., nr. 1831) adı tesbit edilemeyen bir hekim Türkçe’ye çevirmiştir (a.g.e., s. 373). 2. el-Aḳrâbâẕîn. Eserin adı literatürde Ḳarâbâẕîn ve Kitâbü’l-Ḳarâbâẕîn fi’l-ʿilel şekillerinde de geçmekte ve İbn Ebû Usaybia bunları biri büyük, diğeri küçük iki ayrı eser olarak tanıtmaktadır (ʿUyûnü’l-enbâʾ, s. 472). el-Aḳrâbâẕîn müfred ve mürekkep ilâçları konu alır. İçerdiği bitki, hayvan ve madenlerden elde edilen 600’den fazla madde ile kimya ve eczacılık tarihi bakımından önemli bir kaynak sayılmaktadır. Eserin günümüze ulaşan birçok nüshası mevcuttur (Şeşen, s. 375-376), bunlardan biri Martin Levy tarafından İngilizce çevirisiyle birlikte yayımlanmıştır (Philadelphia 1967). 3. el-Edviyetü’l-müfrede (a.g.e., s. 368-369). 4. Uṣûlü terkîbi’l-edviye (a.g.e., s. 373-374). 5. Eṭʿimetü’l-merżâ. Hastalara verilen diyet yemekleri hakkındadır (a.g.e., s. 374-379). 6. Kitâbü’l-Aġẕiye ve’l-eşribe ve mâ yetteṣılü bihâ (el-Aġẕiye ve’l-eşribe li’l-aṣıḥḥâʾ). Sağlıklı beslenme kurallarıyla ilgilidir (a.g.e., s. 375). Semerkandî’nin 2, 4, 5 ve 6. eserleri en-Necîbiyyâtü’s-Semerḳandiyye başlığı altında bir araya getirilmiş olup bir nüshası Patna’daki Hudâbahş Kütüphanesi’nde bulunmaktadır (Ullmann, bk. bibl.). Semerkandî’nin diğer eserleri de şunlardır: Fî Müdânâti vecaʿi’l-mefâṣıl, Maḳāle fî keyfiyyeti terkîbi ṭabaḳāti’l-ʿayn, Nebẕe ʿani’l-aḳāḳīri’s-sehleti’t-tenâvül, Fî ʿİlâci men süḳıye’s-sümûm ev neheşehü’l-hevâm, Fi’l-Edviyeti’l-müstaʿmele ʿinde’ṣ-ṣayâdile, Fi’ttiḫâẕi mâʾi’l-cibn ve menâfiʿih ve keyfiyyeti istiʿmâlih (Brockelmann, GAL Suppl., I, 896; Nûrî el-Hâlidî – M. Levy, XVII/1 [1964], s. 35-36).

BİBLİYOGRAFYA
İbn Ebû Usaybia, ʿUyûnü’l-enbâʾ, s. 472; Safedî, el-Vâfî, IV, 184; Keşfü’ẓ-ẓunûn, I, 77, 113; L. Leclerc, Histoire de la médicine arabe, Paris 1876, II, 117-128; Brockelmann, GAL, I, 646-647; Suppl., I, 895-896; Sarton, Introduction, II, 69; M. Ullmann, Die Medizin im Islam, Leiden 1970, s. 170, 308-309, 339-341; Zouhir M. Agha, Bibliography of Islamic Medicine Anel Pharmacy, London 1983, s. 81-82; Şeşen, Fihrisü maḫṭûṭâti’ṭ-ṭıbbi’l-İslâmî, s. 368-376; Catologue of the Arabic and Persian Manuscripts in the Khuda Bakhsh Oriantal Public Library, Patna 1992, IV, 85-87, 106-108, 187-189; Nûrî el-Hâlidî, “Aḳrâbâẕînü’s-Semerḳandî”, el-Meşriḳ, LVIII/3-4, Beyrut 1964, s. 411-420; a.mlf. – M. Levy, “el-Kîmyâʾ fî Aḳrâbâẕîni’s-Semerḳandî”, el-Ebḥâs̱, XVII/1, Beyrut 1964, s. 34-44; Sami Hamarneh, “Arabic Manuscripts of the National Library of Medicine, Washington, D.C.”, MTUA, I/1 (1977), s. 99-100.
Bu madde ilk olarak 2006 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 32. cildinde, 490 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.