NİZÂMEDDİN AHMED HEREVÎ - TDV İslâm Ansiklopedisi

NİZÂMEDDİN AHMED HEREVÎ

نظام الدين أحمد الهروي
Müellif:
NİZÂMEDDİN AHMED HEREVÎ
Müellif: CASİM AVCI
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2007
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 26.11.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/nizameddin-ahmed-herevi
CASİM AVCI, "NİZÂMEDDİN AHMED HEREVÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/nizameddin-ahmed-herevi (26.11.2020).
Kopyalama metni
Hâce Abdullah-ı Herevî’nin soyundan olup babası Hâce Mukīm Herevî, Bâbürlü Devleti’nin kurucusu Bâbür’ün hazinedarlığını, daha sonra Gucerât hâkimi Mirza Askerî’nin vezirliğini yaptı. Yakın arkadaşı olan Hindistan tarihçisi Abdülkādir el-Bedâûnî’nin kırk beş yaşında öldüğünü kaydetmesinden (Muntak̲h̲abu-t-tawārīk̲h̲, II, 411-412) Nizâmeddin Ahmed’in 958 (1551) yılında doğduğu anlaşılmaktadır. Ekber Şah döneminde çeşitli askerî görevler üstlenen Nizâmeddin Ahmed 993 (1585) yılında Gucerât’ın ve 1001’de (1593) bütün imparatorluğun bahşısı oldu. 23 Safer 1003 (7 Kasım 1594) tarihinde vefat etti ve Lahor’daki evinin bahçesine defnedildi. Çocukluğundan itibaren tarihe ilgi duyan Nizâmeddin Ahmed babasının desteğiyle bir süre sonra bu alanda yazılar yazmaya başladı. Daha önce Hindistan tarihinin çeşitli dönemlerine ve çeşitli bölgelerde hüküm süren hânedanlara dair müstakil kitaplar kaleme alınmış olmakla birlikte İslâm dönemi Hindistan tarihini bütünüyle ihtiva eden bir eserin bulunmadığını dikkate alarak Ṭabaḳāt-ı Ekberî (Ekberşâhî) veya kendi adına izâfetle Târîḫ-i Niẓâmî adıyla anılan eserini yazdı.

Ṭabaḳāt-ı Ekberî, Hindistan’ın umumi tarihine ait ilk kaynak olup müellifin kaydettiği, bir kısmı günümüze ulaşmayan otuz civarında eserden yararlanılarak telif edilmiştir. Bunlar arasında Muhammed b. Abdülcebbâr el-Utbî’nin Târîḫ-i Yemînî, Gerdîzî’nin Zeynü’l-aḫbâr, Mîrhând’ın Ravżatü’ṣ-ṣafâ, Hasan Nizâmî’nin Tâcü’l-meʾâs̱ir, Minhâc-ı Sirâc el-Cûzcânî’nin Ṭabaḳāt-ı Nâṣırî, Emîr Hüsrev-i Dihlevî’nin Ḫazâʾinü’l-fütûḥ ve Tuġluḳnâme, Berenî’nin Târîḫ-i Fîrûz Şâhî, Fîrûz Şah Tuğluk’un Fütûḥât-ı Fîrûz Şâhî, Mîr Muhammed Ma‘sûm’un Târîḫ-i Sind, Bâbür’ün Bâbürnâme (Veḳāyiʿ, Vâḳıʿât-ı Bâbürî) adlı eserleri zikredilebilir. Hindistan tarihinin en önemli kaynaklarından biri olan Ṭabaḳāt-ı Ekberî daha sonra telif edilen birçok eserin kaynakları arasında yer almıştır. Abdülkādir el-Bedâûnî’nin Münteḫabü’t-tevârîḫ, Firişte’nin Gülşen-i İbrâhîmî, Şeyh İlâhdâd Feyzî b. Ali Şîr Sirhindî’nin Ekbernâme, Abdülbâkī-yi Nihâvendî’nin Meʾâs̱ir-i Raḥîmî, Hâfî Han’ın Münteḫabü’l-lübâb, Rüstem Ali b. Muhammed Halîl Şâhâbâdî’nin Târîḫ-i Hindî, Samsâmüddevle Şahnevâz Han’ın Meʾâṣirü’l-ümerâʾ adlı eserleri bunlardan bazılarıdır. Ekber Şah’ın saltanatının 37. yılında 1001’de (1593) tamamlandığı belirtilmekle birlikte eserde bir sonraki yılın olaylarına da yer verilmiştir. Hindistan’da İslâmiyet’in yayılışına zemin hazırlayan Emîr Sebük Tegin’in (977-997) seferlerinden itibaren Ekber Şah’ın saltanatının 38. yılına (1002/1594) kadar Hindistan tarihini ihtiva eden eser bir mukaddime ile dokuz bölümden (tabakat) oluşmakta, sonunda Hindistan’ın topografyası hakkında bilgi vermek amacıyla yazılmaya başlanan, ancak bitirilemediği anlaşılan bir hâtime bulunmaktadır. Gazneliler tarihine dair mukaddimenin ardından birinci bölümde Muizzüddin (Şehâbeddin) Muhammed Gūrî’den (1173-1206) itibaren Delhi sultanlarından (1206-1526; Memlük sultanlar, Halacîler, Tuğluklular, Seyyidler, Lûdîler) ve ardından Ekber Şah’ın otuz sekizinci saltanat yılı dahil Bâbürlüler’den (1526-1594) bahsedilmekte, eserin büyük kısmını oluşturan bu bölümün sonunda Ekber Şah döneminin ileri gelen emîr, âlim, şeyh, edip ve şairlerine yer verilmektedir. İkinci bölüm Dekken’de hüküm süren hânedanlara (1347-1594) ayrılmış olup Behmenî, Nizamşâhî, Âdilşâhî ve Kutubşâhî sultanları devrini ihtiva etmektedir. Üçüncü bölümde Gucerât (1391-1572), dördüncü bölümde Mâlvâ (1406-1562), beşinci bölümde Bengal (1340-1576), altıncı bölümde Cavnpûr Şarkī (1382-1476) ve yedinci bölümde Keşmir (1338-1586) sultanları, sekizinci bölümde İslâm fetihlerinden (86/705) 1001 (1593) yılına kadar Sind tarihi, dokuzuncu bölümde Mültan tarihi (1444-1526) ele alınmaktadır. Eserde olayları yorumlamadan sade ve kuru bir üslûpla nakleden Nizâmeddin Ahmed Herevî bilhassa Ekber Şah’ın tartışmalara sebep olan dinî icraatlarına taraftar olmadığı bilindiği halde onu öven Ebü’l-Fazl el-Allâmî ve eleştiren Abdülkādir el-Bedâûnî’nin aksine bu konuda sessiz kalmayı tercih etmiştir (Nizami, s. 239; Qurashi, II, 1204; M. Gholam Rasul, s. 104-105). Dünya kütüphanelerinde çeşitli yazmaları bulunan Ṭabaḳāt-ı Ekberî’nin (Storey, I/1, s. 434) 1870’te Leknev’de taş baskısı yapılmış, bu baskı 1875’te tekrarlanmıştır. Daha sonra B. De eseri İngilizce tercümesiyle birlikte neşretmiştir (The Tabakāt-i Akbarī [or A History of India from the Early Musalman Invasions to the Thirty-Sixth Year of the Reign of Akbar], I-III, Kalküta 1913-1936). H. M. Elliot ve J. Dowson eserin bazı bölümlerini İngilizce’ye (bk. bibl.), Ahmed Abdülkādir eş-Şâzelî tamamını el-Müslimûn fi’l-Hind mine’l-fetḥi’l-ʿArabî ile’l-istiʿmâri’l-Briṭânî adıyla Arapça’ya (I-III, Kahire 1995) çevirmiştir.

BİBLİYOGRAFYA
Abdülkādir el-Bedâûnî, Muntak̲h̲abu-t-tawārīk̲h̲ (trc. W. H. Love), Delhi 1986, II, 411-412; Rieu, Catalogue of the Persian Manuscripts, I, 220-222; Abdülhay el-Hasenî, Nüzhetü’l-ḫavâṭır, V, 432; Storey, Persian Literature, I/1, s. 433-435; H. M. Elliot, Bibliographical Index to the Historians of Muhammedan India, Delhi 1976, I, 178-185, 186-203 (Ṭabaḳāt-ı Ekberî’den seçilen bazı kısımların İngilizce çevirisi), 204; K. A. Nizami, On History and Historians of Medieval India, New Delhi 1983, s. 239-240; I. H. Qurashi, “Historiography”, A History of Muslim Philosophy (ed. M. M. Sharif), Karachi 1983, II, 1204; M. Gholam Rasul, The Origin and Development of Muslim Historiography, Dakka 1984, s. 103-105; The History of India (ed. H. M. Elliot - J. Dowson), Delhi 1990, II, 432; V, 177-186, 187-476 (Ṭabaḳāt-ı Ekberî’den seçilen bazı kısımların İngilizce çevirisi), 533; VI, 130; Ramazan Şeşen, Müslümanlarda Tarih-Coğrafya Yazıcılığı, İstanbul 1998, s. 362; E. Berthels, “Niẓām al-Dīn Aḥmad al-Harawī”, EI2 (İng.), VIII, 67-68.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2007 yılında İstanbul'da basılan 33. cildinde, 178-179 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER