SEMERKANDÎ, Muhammed b. Yemân

محمّد بن اليمان السمرقندي
Müellif:
SEMERKANDÎ, Muhammed b. Yemân
Müellif: MUHAMMED ARUÇİ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2009
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 22.10.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/semerkandi-muhammed-b-yeman
MUHAMMED ARUÇİ, "SEMERKANDÎ, Muhammed b. Yemân", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/semerkandi-muhammed-b-yeman (22.10.2019).
Kopyalama metni
Nisbesinden Semerkant şehrinde veya köylerinden birinde doğduğu tahmin edilmektedir. Kureşî, İbn Kutluboğa ve Kefevî tarafından Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin (ö. 333/944) mensup bulunduğu tabakadan biri diye zikredilmiştir. Ancak Ebü’l-Muîn en-Nesefî’nin, “Muhtemelen Kerrâmiyye mezhebine ilk reddiye yazandır, çünkü söz konusu mezhep onun döneminde zuhur etmişti” şeklindeki ifadesi (Tebṣıratü’l-edille, I, 358) ve bu mezhebin kurucusu Muhammed b. Kerrâm’ın 255 (869) yılında vefat etmiş olması dikkate alındığında Semerkandî’nin Mâtürîdî’den önceki nesilden olduğu söylenebilir. Mâtürîdî’nin gençlik döneminde öldüğü anlaşılmakla birlikte ona hocalık yapıp yapmadığı bilinmemektedir. Eğitimini Semerkant’ta aldığı ve hayatını orada geçirdiği tahmin edilmektedir. Nesefî, aynı nesilden saydığı Kadı Ebû Abdullah Muhammed b. Eslem el-Ezdî’nin 268’de (881) vefat ettiğini yazmış, ancak Semerkandî’nin ölüm tarihini belirtmemiştir. Kâtib Çelebi onun da bu tarihte öldüğünü kaydetmiş, daha sonra bu tarih Semerkandî’nin vefat tarihi olarak kabul edilmiştir.

Nesefî’nin Semerkant kelâmcılarının eskilerinden (kudemâ) saydığı Muhammed b. Yemân’ın Semerkant’ta ve genelde Mâverâünnehir ulemâsı arasında oldukça saygın bir konuma sahip olduğu anlaşılmaktadır. Bazı kaynaklarda fakih, mütekellim ve muhaddis diye zikredilen Semerkandî’nin başta kelâm olmak üzere fıkıh ve hadis ilimlerinde yetkin bir âlim olduğu söylenebilir. Kerrâmiyye mezhebini eleştirmek için kaleme aldığı eseri görenlerin onun kelâm ilmindeki derinliğini ve usûlü’d-dîndeki bilgisini anlayacağını söyleyen Nesefî, Semerkandî’ye Meʿâlimü’d-dîn, el-İʿtiṣâm ve er-Red ʿale’l-Kerrâmiyye adlı eserleri nisbet etmekte ve kelâm ilmine dair başka teliflerinin de bulunduğunu belirtmektedir (Tebṣıratü’l-edille, I, 358). Brockelmann ve Sezgin, Meʿâlimü’d-dîn’in Meşhed’de bir nüshasının olduğunu kaydetmekte (GAL Suppl., I, 342; GAS, I, 600), Rudolph ise bu kitapta özellikle fıkıh meselelerinin ele alındığını söylemektedir (al-Māturīdī, s. 81). Nitekim Meʿâlimü’d-dîn fî fıḳhi’l-ʿâmme adını taşıyan eserde Gazzâlî, Abdülkerîm b. Muhammed er-Râfiî, Nevevî ve Beyzâvî gibi Şâfiî mezhebinin muahhar dönem âlimlerine sıkça referanslarda bulunulmasından (meselâ bk. vr. 128b, 171a, 172b, 181a, 204a) söz konusu telifin Semerkandî’nin kelâma dair Meʿâlimü’d-dîn’i değil geç döneme ait bir Şâfiî fıkıh kitabı olduğu anlaşılmaktadır. Nesefî, Semerkandî’nin er-Red ʿale’l-Kerrâmiyye’sinden ilk Kerrâmîler’e ait bir görüş de nakleder (Tebṣıratü’l-edille, I, 164, 358). Yine onun kaydında el-İʿtiṣâm’ın kelâm ilmini ilgilendirdiği belirtilmekle beraber Kâtib Çelebi’nin ifadesinden (Keşfü’ẓ-ẓunûn, I, 119) eserin hadis ilmine dair olduğu sonucu çıkarılarak bu tesbit esas alınmıştır. Bağdatlı İsmâil Paşa müellife Kitâbü’l-Envâr adlı bir eser daha nisbet etmektedir (Hediyyetü’l-ʿârifîn, II, 17). Ancak kütüphane kataloglarında bu eserin yazma nüshalarına rastlanmamıştır.

BİBLİYOGRAFYA
Nesefî, Tebṣıratü’l-edille (Salamé), I, 164, 358; Kureşî, el-Cevâhirü’l-muḍıyye, III, 400-401; Meʿâlimü’d-dîn, Meşhed Ktp., Âsitân-i Kuds-i Razavî, nr. 2605 (fotokopisi için bk. DİA Ktp., nr. 174059), vr. 1a, 128b, 171a, 172b, 181a, 204a, 248b; İbn Kutluboğa, Tâcü’t-terâcim fî ṭabaḳāti’l-Ḥanefiyye, Bağdad 1962, s. 68; Mahmûd b. Süleyman el-Kefevî, Ketâʾibü aʿlâmi’l-aḫyâr min fuḳahâʾi meẕhebi’n-Nuʿmâni’l-muḫtâr, Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 1931, vr. 133a; Keşfü’ẓ-ẓunûn, I, 119, 839; II, 1726; Leknevî, el-Fevâʾidü’l-behiyye, s. 202; Brockelmann, GAL Suppl., I, 342; Hediyyetü’l-ʿârifîn, II, 17; Sezgin, GAS, I, 600; U. Rudolph, al-Māturīdī und die Sunnitische Theologie in Samarkand, Leiden 1997, s. 80-82; I. Abbas, “Abū Bakr Moḥammad b. al-Yamān al-Samarqandī”, EIr., I, 264-265.
Bu madde ilk olarak 2009 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 36. cildinde, 478-479 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.