ط
Müellif:
Müellif: İSMAİL DURMUŞ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2010
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 18.10.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ta--on-altinci-harf
İSMAİL DURMUŞ, "TÂ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ta--on-altinci-harf (18.10.2019).
Kopyalama metni
Ebced tertibinde dokuzuncu sırada yer alan harfin sayı değeri 9’dur. T harfinin haç (†) biçimindeki hiyeroglif şeklinden gelişerek artı işareti (+) biçiminde kesişen iki çizgi şeklini, daha sonra da üst uzantısını yitirerek bugünkü biçimini (T) almış olduğu sanılmaktadır. Arapça’da ”ط“ harfi de “T”nin ters istikamette gelişmiş biçimine benzemektedir. Fenike, İbrânî ve Ârâmî alfabelerindeki tet ve Yunanca’daki theta Arapça ”ط“ya, Arapça te (ت) ise tav ve tauya mukabil gösterilirse de şekil gelişimi ters olmuştur. Arapça’da ṭâ’ kelimesi “cinsel ilişkiye düşkün ihtiyar; vadinin aşağı kesimi, düz yer” gibi mânalara gelir (Halîl b. Ahmed, s. 40-41).

“Ṭâ”nın ”د“ ve ”ت“ ile paylaştığı mahreç sahası dil ucu ile üst ön dişlerin kökleri olarak belirtilirse de ṭâ kalın (ıtbâk/isti‘lâ) harflerden olduğundan dil ucunun önemli bir kısmı üst damak yüzeyinin ön kısmına doğru kapaklanır. Bu sebeple “ṭâ”nın üst damak sırtı harflerinden olduğu söylenmiştir. İbn Sînâ da bu harflerin mahrecini üst damak sathının önü diye belirlemiş, hepsinin nefesin/havanın tam hapsedilmesinden sonra birden boşalmasıyla meydana geldiğini, ancak “ṭâ”nın telaffuzunda dil ucunun daha fazla kısmıyla ve dil ortasının çukurlaşmasıyla hapsedilme işleminin gerçekleştiğini, âni ve şiddetli bir nefes boşalmasıyla fonemin tamam olduğunu belirtmiş ve iki elin hafif çukurlaşmış avuç içlerinin birbirine çarpılmasından çıkan sese eşdeğer görmüştür (Meḫâricü’l-ḥurûf, s. 17, 26, 45).

Başta Sîbeveyhi olmak üzere eski dilci, râvi ve kāriler “ṭâ”yı cehr sıfatıyla bugünkü dâd (ض) fonemine benzer şekilde telaffuz etmişlerse de çağdaş Arap lehçelerinin çoğunda ṭâ (ط) ve tâ (ت) fonemleri birbirine yaklaşmış, birçok yerde aynîleşmiş, bazı yörelerde ”ط“ ”ت“nin kalın şekli olarak telaffuz edilir olmuştur. Günümüzde özellikle Malta ile Doğu Tunus bedevîlerinde tâ (ت) gibi, Güney Arabistan’da dâl (د) gibi telaffuz edilmektedir. “Ṭâ”nın dâd şeklinde telaffuzu diğer Sâmî dillerde görülmez. Eskilerin “ṭâ”yı “dâd”a benzer şekilde yumuşak ünsüz olarak telaffuz etmesi, cehr ve hems sıfatlarını birbirine karıştırmalarından ziyade bu fonemlerin aslında böyle olabileceği, belki de eski “dâd”ın bugün Iraklılar’ın telaffuz ettiği şekilde seslendirildiği, daha sonra iki sesin geliştiği ve değişime uğradığı, “tâ”nın hems sıfatı kazanarak bugün bilinen “ṭâ”ya (ط) dönüştüğü, “dâd”ın hem mahreci hem de sıfatı hemsten cehre değişerek günümüzde bilinen “dâd”a dönüştüğü belirtilmiştir. İbn Cinnî’nin, “Itbâk (kalınlık) sıfatı olmasaydı ṭâ dâl, sâd da sîn olur, dâd alfabeden kalkardı” sözü bu fonem değişimini teyit etmektedir (İbrâhim Enîs, s. 53-54). San‘a dahil Yemen’in geniş bir bölgesinde sesli harflerin önünde veya arasında bulunan “ṭâ”nın “dâd”a benzer şekilde yumuşak ünsüz gibi eski telaffuzu devam etmektedir. Ancak konuşma dillerinin çoğunda aynı pozisyondaki “tâ”nın da (ت) yumuşak ünsüz olarak telaffuzu söz konusudur. Ârâmîce yoluyla Yunanca ve Latince’den Arapça’ya geçen kelimelerdeki “t”ler ṭâ ile (ط), Farsça’dan Arapça’ya yapılan alıntılarda tâ (ت) genellikle ṭâ ile (ط) temsil edilmiştir: Ṭaberistan, Ṭûs, İsṭahr gibi. İran’da Arap alfabesi kullanılmaya başlanınca tâ (ت) olduğu gibi kalmış, ṭâ ise (ط) Arapça kelimeler için tercih edilmiştir. Türk dillerinde genellikle ince ünlüler eşliğinde ”ت“, kalın ünlüler eşliğinde ”ط“ kullanılmıştır.

Sîbeveyhi, Benî Temîm’in, sonu ”ص، ض، ط، ظ“ olan fiillerde mütekellim zamiri “tü”yü (ت) kalın ses uyumu için “ṭâ”ya (ط) dönüştürdüğünü kaydeder: ”فَحصتُ ⟵ فَحصطُ“ gibi (Kitâbü Sîbeveyhi, IV, 239-240; İbn Cinnî, I, 218). Ayrıca yine ilk harfi ”ص، ض، ط، ظ“ olan fiiller iftiâl babına nakledilince kalın ses uyumu için tâ (ت) harfi “ṭâ”ya (ط) dönüştürülür: ”ضرب ⟵ اِضترب ⟵ اِضطرب“ ؛ ”صَبر ⟵ اِصتبر ⟵ اِصطبر“ gibi. Gerek eski gerekse yeni ṭâ (ط) sesindeki kalınlık, sertlik, patlama, şiddet, yumuşaklık, zayıflık gibi nitelikler onu içeren Arapça kelimelerin birçoğunda, özellikle onunla başlayan veya son bulan masdarlarda “büyüklük, irilik, yükseklik, genişlik, yarılma, kırılma, yumuşaklık, tazelik, keskin-güzel koku” gibi anlam yansımalarına sebep olduğu tesbit edilmiş, bilhassa ondaki şiddet sıfatı “ʿıṭr, ṭîb, ḫamṭ” gibi keskin-güzel koku ifade eden birçok kelimede kullanılmıştır (Hasan Abbas, s. 119-122).

“Ṭâ”nın (ط) kendine ve ”ت، ث، د، ذ، ز، س، ش، ص، ض“ harflerine idgamı câiz görülmüştür: ”ط ط ⟵ ط: اهبِطْ طالبًا ⟵ اِهبِطَّالبًا“ ”ط س ⟵ س: حُطْ سالمًا ⟵ حُسّالمًا“ gibi.

Ebû Amr b. el-Alâ şu âyetlerde “ṭâ”yı (ط) “tâ”ya (ت) idgam etmiştir:

”لَئِنْ بَسَطْتَ ⟵ بَسَتّ“ (el-Mâide 5/28); ”أَحَطْتُ ⟵ أَحَتُ“ (Yûsuf 12/80); ”فَرَّطْتُمْ ⟵ فَرَّتُّمْ“ (en-Neml 27/22).

Yine Sûsî rivayetine göre Ebû Amr, ”وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى ⟵ الصالحاطُّوبَى“ (er-Ra‘d 13/29) âyetinde tâ (ت) harfini “ṭâ”ya (ط), Âsım el-Cahderî şu âyette “ṭâ”yı (ط) “sâd”a (ص) idgam etmiştir: ”أَنْ يُصْلِحَا ⟵ أنْ يُصْطَلِحا ⟵ أنْ يُصَّلِحا“ (Sîbeveyhi, IV, 460; Saymerî, II, 954).

Arap sözlük biliminde tâ fonemi t, c, ḥ, d, ẕ, ş, ṣ, ż, ẓ, ġ, f, ḳ, k, l, m, v harfleriyle değişim ve dönüşüme girerek eş anlamlı veya yakın anlamlı birçok sesteş kelimenin doğmasına imkân vermiştir: T/Ṭ: mett/maṭṭ (uzatmak); C/Ṭ: cümûḥ/ṭumûḥ (serkeşlik etmek); Ḥ/Ṭ: celmeḥa/celmeṭa (tıraş etmek); D/Ṭ: daḥv/ṭaḥv (yaymak); Ẕ/Ṭ: vaḳẕ/vaḳṭ (vurmak); Ş/Ṭ: şemḫ/ṭamḫ (büyüklenmek); Ṣ/Ṭ: faṣm/faṭm (kesmek), kaṣṣ/ḳaṭṭ (kesmek); Ż/Ṭ: ḳarż/ḳarṭ (kesmek); Ẓ/Ṭ: meşaẓ/meşaṭ (el sertleşmek); Ġ/Ṭ: ġufüvv/ṭufüvv (su üzerinde batmadan durmak); F/Ṭ: ifrâr/iṭrâr (kesmek); Ḳ/Ṭ: miṣḳa‘/miṣṭa‘ (beliğ); K/Ṭ: kûfân/ṭûfân (gece karanlığı); L/Ṭ: la‘z/ṭa‘z (cima etmek); M/Ṭ: naḥm/naḥṭ (hırıltı); V/Ṭ: maṭv/maṭṭ (uzatmak).

BİBLİYOGRAFYA
Halîl b. Ahmed, el-Ḥurûf (nşr. Ramazan Abdüttevvâb, S̱elâs̱etü kütüb fi’l-ḥurûf içinde), Kahire 1402/1982, s. 40-41; a.mlf., el-Ḥurûf ve’l-edevât (nşr. Hâdî Hasan Hammûdî), London 1428/2007, s. 79, 80, 195, 197, 198, 201; Sîbeveyhi, Kitâbü Sîbeveyhi (nşr. Abdüsselâm M. Hârûn), Kahire 1402/1982, III, 228, 464, 554; IV, 239-240, 433, 460; İbnü’s-Serrâc, el-Uṣûl (nşr. Abdülhüseyin el-Fetlî), Beyrut 1405/1985, III, 271-272; Ebü’l-Kāsım ez-Zeccâcî, el-İbdâl ve’l-muʿâḳabe ve’n-neẓâʾir (nşr. İzzeddin et-Tenûhî), Dımaşk 1381/1962, s. 40, 43, 44; Ebü’t-Tayyib el-Lugavî, Kitâbü’l-İbdâl (nşr. İzzeddin et-Tenûhî), Dımaşk 1379-80/1960-61, I, 126-134, 291, 372-378; II, 282-293; İbn Cinnî, Ṣırru ṣınâʿati’l-iʿrâb (nşr. Hasan Hindâvî), Dımaşk 1405/1985, I, 217-226; İbn Sînâ, Meḫâricü’l-ḥurûf (nşr. ve trc. Pervîz Nâtil Hânlerî), Tahran 1333, s. 17, 26, 40, 45; Saymerî, et-Tebṣıra ve’t-teẕkire (nşr. Fethî Ahmed Mustafa Aliyyüddin), Dımaşk 1402/1982, II, 855-856, 954; Naim Hazım Onat, Arapçanın Türk Diliyle Kuruluşu, İstanbul 1944, I, 129, 171-172, 173, 187-190, 213, 257-258; Hasan Abbas, Ḫaṣâʾiṣü’l-ḥurûfi’l-ʿArabiyye ve meʿânîhâ, Dımaşk 1998, s. 119-122; İbrâhim Enîs, el-Eṣvâtü’l-luġaviyye, Kahire, ts. (Mektebetü nehdati Mısr), s. 53-54, 123; F. C. de Blois, “Ṭāʾ et Ṭāʾ”, EI2 (Fr.), X, 1.
Bu madde ilk olarak 2010 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 39. cildinde, 282-283 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.