ZEVZENÎ, Hüseyin b. Ahmed

حسين بن أحمد الزوزني
Müellif:
ZEVZENÎ, Hüseyin b. Ahmed
Müellif: AHMET ÖZEL
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2013
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 17.11.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/zevzeni-huseyin-b-ahmed
AHMET ÖZEL, "ZEVZENÎ, Hüseyin b. Ahmed", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/zevzeni-huseyin-b-ahmed (17.11.2019).
Kopyalama metni

Herat ve Nîşâbur arasındaki Zevzen (Zûzen) şehrindendir. Kâtib Çelebi adını Muhammed b. Ahmed, Corcî Zeydân ile Brockelmann, Hüseyin b. Ali b. Ahmed olarak verirse de kendisine ait Kitâbü’l-Meṣâdir’in eski bir nüshasının başında adı yukarıda kaydedildiği şekilde geçer. Abdülgāfir el-Fârisî, Zevzenî’nin nahiv, lugat ve Arapça’da asrının imamı, İbnü’l-Kıftî de dil ve edebiyet ilimlerinde benzersiz olduğunu yazar. Zevzenî, Muallakāt-ı Seb‘a üzerine yazdığı şerh ile ilk Arapça-Farsça sözlüklerden olan Kitâbü’l-Meṣâdir’i sayesinde şöhret kazanmıştır. Ali b. Zeyd el-Beyhakī’nin, hocası Ahmed b. Muhammed el-Meydânî’den 516’da (1122) Kitâbü’l-Meṣâdir’i okuduğunu zikretmesi, eserin çok erken dönemlerden itibaren dikkat çektiğini ve ders kitabı olarak okutulduğunu göstermektedir (el-Meṣâdir, neşredenin girişi, s. 25, 28). İbnü’l-Kıftî, Zevzenî’nin VI. (XII.) yüzyılda hayatta bulunduğunu kaydederken ona daha yakın bir dönemde yaşayan Abdülgāfir el-Fârisî 486 (1093) yılında vefat ettiğini belirtir.

Eserleri. 1. Şerḥu’l-Muʿallaḳāti’s-sebʿ. Nisbeten açık ve kolay anlaşılabilir ifadesi yanında gereksiz bilgilerden arındırılmış olmasından dolayı büyük rağbet görmüş ve birçok defa basılmıştır (Kalküta 1823, 1282/1865; Beyrut 1853; Kahire 1277, 1293, 1311, 1319, 1327, 1352; nşr. Muhammed Abdülkādir Ahmed, Kahire 1407/1987; İskenderiye 1292; nşr. Muhammed Ali Hamdullah, Dımaşk 1963, 1980; nşr. Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd, Kahire, ts.). Eserde yer alan İmruülkays b. Hucr’e ait kasidenin şerhini Caussin de Perceval (Paris 1820), Lebîd b. Rebîa’ya ait kasidenin şerhini de Silvestre de Sacy (Paris 1816) Fransızca tercümesiyle birlikte yayımlamıştır. J. A. Vullers de Tarafe b. Abd’in kasidesinin şerhini Latince tercümesiyle, Hâris b. Hillize’ye ait kasidenin şerhini ve Ebü’l-Alâ el-Maarrî’ye ait iki kasideyi Latince çevirileri ve açıklamalarla neşretmiştir. Neylü’l-ereb fî şerḥi Muʿallaḳāti’l-ʿArab adıyla da basılan eser (Kahire 1328) Muhammed İbrâhim Selîm tarafından, Hatîb et-Tebrîzî’nin şerhinde bu yedi kaside ile birlikte yer alan Meymûn b. Kays el-A‘şâ el-Ekber, Nâbiga ez-Zübyânî ve Abîd b. Ebras’ın kasideleri de eklenerek yayımlanmıştır (Kahire 1414/1993).

2. Kitâbü’l-Meṣâdir. Yalnız Arapça masdarların Farsça karşılıklarını ihtiva eder. Mukaddimede belirttiğine göre müellif Kur’an’da geçen, hadislerde sıkça kullanılan ve meşhur divanlarda bulunan kelimeleri esas almıştır. Ancak “meşhur divanlar”la hangi eserlerin kastedildiği bilinmemektedir. Kolay ezberlenmesi amacıyla örneklere yer verilmeyerek hacmi küçük tutulan kitabın tertibinde, dil ve lugat âlimi İshak b. İbrâhim el-Fârâbî’nin (ö. 350/961 [?]) Dîvânü’l-edeb adlı sözlüğü esas alınarak fiiller türlerine göre sıralanmış, eser sülâsî ve mezîd masdarlar şeklinde iki bölüme ayrılmıştır. Zevzenî’den yaklaşık elli yıl sonra Bûca‘ferek lakabıyla tanınan Ebû Ca‘fer Ahmed b. Ali el-Beyhakī’nin kaleme aldığı Tâcü’l-Meṣâdir (Bombay 1301) kaynak olarak gösterilmese de tamamen Zevzenî’nin kitabını andırmakta, Kitâbü’l-Meṣâdir’in muhtevasına önemsiz bazı ilâvelerin yapıldığı görülmektedir. Kitâbü’l-Meṣâdir, Takī Bîniş tarafından 632 (1235) ve 670 (1272) tarihli iki nüshası ile diğer beş nüshası karşılaştırılarak yayımlanmıştır (Tahran 1374).

3. Tercemân-ı Ḳurʾân. En eski Farsça Kur’an sözlüklerinden biri olup isim, fiil gibi kelime türlerine göre düzenlenmiştir. Eserin iki yazma nüshası bilinmektedir (Almanya Gotha Ktp., nr. 401; İÜ Ktp., nr. 1164).


BİBLİYOGRAFYA

Hüseyin b. Ahmed ez-Zevzenî, el-Meṣâdir (nşr. Takī Bîniş), Tahran 1374, neşredenin girişi, s. 10-60.

Abdülgāfir el-Fârisî, Târîḫu Nîsâbûr: el-Münteḫab mine’s-Siyâḳ (nşr. M. Kâzım el-Mahmûdî), Kum 1403/1362 hş., s. 307.

, I, 320-321.

, I, 531.

, II, 1703.

, II, 353-354.

, I, 981-982.

, I, 342-343; Suppl., I, 505.

, II, 394.

J. A. Haywood, Arabic Lexicography, Leiden 1960, s. 104.

, I, 63.

, III, 45.

Abdurrahman Bedevî, Mevsûʿatü’l-müsteşriḳīn, Beyrut 1984, s. 291.

Ali Nakī Münzevî, “Ferhenghâ-yı ʿArabî be-Fârsî” ( içinde), Mukaddime, s. 203-205, 212-213.

G. J. H. van Gelder, “al-Zawzanî”, Encyclopedia of Arabic Literature (ed. J. S. Meisami – P. Starkey), London 1998, II, 822.

Bu madde ilk olarak 2013 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 44. cildinde, 312-313 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.