ABDULLAH HAN - TDV İslâm Ansiklopedisi

ABDULLAH HAN

Müellif:
ABDULLAH HAN
Müellif: MEHMET SARAY
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 1988
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 16.05.2021
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/abdullah-han
MEHMET SARAY, "ABDULLAH HAN", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/abdullah-han (16.05.2021).
Kopyalama metni

Şeybânî hânedanına mensuptur. Muhtemelen 1532 veya 1533’te Âferinkent’te doğdu. Babası İskender buranın hâkimi idi. Daha sonra babası ile birlikte gittiği Karmine’de yaptığı mücadelelerle bir devlet adamı hüviyetine sahip olduğunu ispat etti. Taşkentli Nevruz Ahmed Han ve Semerkantlı Abdüllatif Han’ın saldırılarına karşı koyarak topraklarını Buhara ve Karşi taraflarına doğru genişletmeye çalıştıysa da önceleri başarısızlığa uğradı ve 1556’da ülkesini terketmek mecburiyetinde kaldı. Fakat kısa süre sonra Nevruz Ahmed Han’ın ölümü üzerine yeniden Karmine ve Şehr-i Sebz’de hâkimiyet kurdu. Mayıs 1557’de Buhara’yı alarak merkez yaptı; Mayıs 1561’de de babası İskender’i bütün Özbekler’in hanı ilân ettirdi; ancak idareyi babası namına kendisi elinde tutuyordu. Hânedan mensupları arasındaki karışıklıkları ortadan kaldırdıktan sonra 1574’te Belh’i, 1578’de Semerkant’ı, 1582’de Taşkent ve Siriderya’nın kuzeyini, ertesi yıl da Fergana’yı alarak ülkesinin topraklarını genişletti. Aynı yılın baharında steplere sefer düzenleyerek Kazakistan’a kadar ilerledi. Abdullah ancak babasının ölümünden sonra resmen tahta geçebildi (22 Haziran 1583).

Abdullah Han, 1588’de Taşkent’te çıkan isyanı bastırdıktan sonra Bedahşan, Horasan, Gîlân ve Hârizm’de bazı yerleri fethetti. Bu arada Sünnî bir lider olarak Safevî tehlikesine karşı Osmanlılar’la sürekli irtibat kurmak için elçiler ve mektuplar gönderdi. 1578’de göndermiş olduğu elçi vasıtasıyla Osmanlılar’ı Ejder Han’a karşı yeniden sefer açmak için teşvik etti. 1588’de Ferhad Paşa’nın Karabağ ve Gence harekâtı sırasında İran’a karşı taarruza geçerek Herat’ı zaptetti, oğlu Abdülmü’min de Meşhed ve civarını aldı. Bu Özbek taarruzu, Safevîler’i Osmanlılar’la barış yapmak mecburiyetinde bıraktı. Ayrıca, Hârizm fütuhatını bildirmek üzere 1594’te İstanbul’a bir de elçi gönderdi. Diğer taraftan Hint-Bâbür Devleti ile iyi münasebetler kurmaya çalıştı. Halkı isyan eden Hârizm’i 1596’da yeniden zapteden, Doğu Türkistan’a da bir sefer düzenleyen Abdullah Han’ın son yılları, 1582’den beri Belh’in idaresini babası adına elinde bulunduran Abdülmü’min ile ihtilâf içinde geçti. 1598 yılı başlarında vefat etti.

Özbekler’in büyük hükümdarlarından biri olan Abdullah Han, Sibir Hanı Küçüm Han’a yaptığı yardımlarla Müslümanlığın Uzakdoğu’da yayılmasında önemli rol oynamıştır. Ülkesinin topraklarını genişlettiği gibi, idarede ve para sisteminde de ıslahat yapmış, ticareti geliştirmeye çalışmıştır. İlim adamlarıyla sanatkârları korumuş, köprü, çeşme, kervansaray gibi çeşitli sosyal hizmetlere önem vermiştir. 1588 yılına kadar olan hayatı Hâfız Teniş tarafından Şerefnâme-i Şâhî veya ʿAbdullāhnâme (Leningrad, Asya Müzesi Ktp., nr. 574) adlı eserde ayrıntılı olarak anlatılmıştır.


BİBLİYOGRAFYA

, II, 143, 145, 147, 149, 151.

, s. 229-230.

Bekir Kütükoğlu, Osmanlı-İran Siyâsî Münâsebetleri: 1578-1590, İstanbul 1962, s. 183, 190.

A. Nimet Kurat, Türkiye ve İdil Boyu, Ankara 1966, s. 95, 158, 164, 166.

, III/2, s. 254-255.

T. Yılmaz Öztürk, “Abdullah”, , II, 311-313.

W. Barthold, “Abdullah”, , I, 34-35.

a.mlf., “ʿAbd Allāh b. Iskandar”, , I, 46-47.

R. Rahmeti Arat, “Küçüm Han”, , VI, 1071.

Yu. Bregel, “ʿAbdallāh Khan b. Eskandar”, , I, 198-199.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1988 yılında İstanbul’da basılan 1. cildinde, 104 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER