ALEMÎ, Abdüsselâm b. Muhammed

عبد السلام بن محمد العلمي
Müellif:
ALEMÎ, Abdüsselâm b. Muhammed
Müellif: KASIM KIRBIYIK
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1989
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 15.11.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/alemi-abdusselam-b-muhammed
KASIM KIRBIYIK, "ALEMÎ, Abdüsselâm b. Muhammed", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/alemi-abdusselam-b-muhammed (15.11.2019).
Kopyalama metni
1834 yılı civarında Fas’ta doğdu; soyu itibariyle, hicrî VII. yüzyılda tasavvufun Fas’taki baş temsilcisi sayılan Abdüsselâm b. Meşîş’e (ö. 625/1228) dayanmakta ve onun kabrinin bulunduğu Cebelialem’e nisbetle Alemî diye anılmaktadır. İlk tahsilinden sonra, Afrika’da parlak bir geçmişe sahip ilim ve kültür merkezlerinden biri olan Karaviyyîn Medresesi’nde okudu. Babası Muhammed b. Ahmed el-Alemî ile Ebû İshak İbrâhim et-Tâdilî’den ilm-i mîkāt (ibadet vakitlerini tesbit ve tayin etme ilmi) dersleri aldı. Çalışmalarına bu konuda yazılan eserleri inceleyerek başladı. İlk icadı, Ebdeu’l-yevâkıt adlı eserinin başlarında bahsi geçen “ca‘betü’l-âlem” ve “üstüvânetü’l-âlem” isimlerini verdiği usturlaba benzer bir alettir. Mahiyeti hakkında fazla bilgi bulunmayan ve Fas bölgesi dikkate alınarak yapılan bu aleti, zamanının sultanı Mevlây Muhammed’e takdim etti (1866). Ertesi yıl bunun biraz daha gelişmiş şekli olan “rub‘u’ş-şuâ ve’z-zıl” adını verdiği ikinci icadını da yine sultana arzetti ve bu orijinal hediyelerle dikkatini çektiği Mevlây Muhammed tarafından Karaviyyîn Medresesi’ne ilm-i mîkāt hocası ve dîvânü’l-müderrisîne üye tayin edildi.

XIX. yüzyılın ikinci yarısında Fas’ta ziraî, teknik, sınaî ve ilmî sahalarda kalkınma hamleleri başlatılarak tıbbî ve tabii ilimlerde ilerleme kaydedilmiş, eğitimin canlandırılması ve geliştirilmesi için de yeni medreseler açılıp eleman ihtiyacını karşılamak gayesiyle Avrupa’nın ve Doğu’nun çeşitli ilim merkezlerine öğrenciler gönderilmişti. Zamanında bilhassa İslâmî araştırmaların yeniden canlandığı Mevlây Hasan tarafından tıp tahsili için Mısır’a gönderilen Abdüsselâm el-Alemî burada Kasrü’l-aynî Tıp Medresesi’ni başarıyla bitirerek icâzetnâme aldı (1874). Daha sonraları Ahmed Urâbî Paşa’nın Mısır’da İngilizler’e karşı yaptığı savaşta (1882) ölen bazı askerlerin cesetleri üzerinde yapılan otopsilerde ve yaralılara tatbik edilen cerrahî müdahalelerde hazır bulunmuş, Fas’a dönüşünde Mevlây Hasan’ın maiyetine girerek özel doktoru olmuştur. Geleneksel tıp ile modern tıp arasındaki geçişi temsil eden Alemî, hayatının bundan sonraki döneminde daha çok tıpla meşgul olmuş, açtığı özel muayenehanesinde kısa bir süre çalıştıktan sonra belden aşağısına nüzül inmiş (1887) ve ölümüne kadar hayatını evinde sürdürmüştür. Yetiştirdiği talebeleri arasında Ziyâü’n-nibrâs’ın musahhihi Abdülkerîm b. Arabî Binnîs, Muhammed b. Ali el-Ağzâvî ve Muhammed b. Ebû Bekir el-Câmiî sayılabilir.

Eserleri. 1. Ziyâü’n-nibrâs fî halli müfredâti’l-Antâkî bi-luġāti (ehli) Fâs (Fas 1318/1900; Rabat 1407/1986). Dâvûd-i Antâkî’nin (ö. 1008/1599) Tezkiretü üli’l-elbâb adlı farmakoloji kitabının şerhidir. Tezkire’de yer alan ilâçları Fas’ta bilinen isimleriyle açıkladığı bu şerhe ayrıca bir mukaddime, bir hâtime ve bir de zeyil yazmıştır. Mukaddimede ilâçları altı gruba ayırarak insan bünyesinde yaptıkları etkileri ele almış, hâtimede Künûzü’s-sıhha’da geçen bazı yeni, kimyevî ve Batı dillerinde kullanılan ilâç adlarını açıklamış, zeylinde ise tıp tahsili sırasında edindiği tıbbî tecrübelerini kısaca anlatmıştır. 2. el-Bedrü’l-münîr fî ilâci’l-bevâsîr. Basurun tedavisi hakkında yazılan bu eser bir mukaddime, iki makale ve bir hâtimeden ibaret olup Ziyâʾü’n-nibrâs’ın kenarında basılmıştır (Fas 1318/1900). 3. Miftâhu’t-teşrîh. Özellikle otopsiyi anlatan yetmiş sekiz beyitlik anatomi ile ilgili bir manzumedir (urcûze); Ziyâʾü’n-nibrâs’ın sonunda basılmıştır (Fas 1318/1900). 4. el-Esrârü’l-muhkeme fî halli rumûzi’l-kütübi’l-müterceme. Bu eserinde müellif Arapça’ya tercüme edilen tıbbî eserlerdeki yabancı asıllı terimleri açıklamaya ve yeni elde edilen bazı ilâçları tanıtmaya çalışmıştır. 5. et-Tebsıra fî sühûleti’l-intifâ bi-mecriyyâti’t-Tezkire. Dâvûd-i Antâkî’nin Tezkire’sinde zikredilen ilâçları hastalıklara göre tertip ederek hekimlere bir hastalığın tedavisinde kullanılabilecek ilâçları aynı bölüm içerisinde bulabilme imkânı sağlamıştır. 6. Ebdeu’l-yevâkīt alâ Tahrîri’l-mevâkıt. Abdülazîz b. Abdüsselâm el-Vezzânî’nin manzum Tahrîrü’l-mevâkīt’ine yazdığı şerhtir. Eser, Abdurrahman b. Ömer el-Ba‘kîlî’nin Katfü’l-envâr adıyla Abdurrahman b. Ebû Gālib el-Câderî’nin Ravzatü’l-ezhâr fî ilmi vakti’l-leyl ve’n-nehâr adlı eserine yazdığı şerhin kenarında basılmıştır (Fas 1326/1908); yazma bir nüshası da Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye’dedir (Teymûr, Riyâze, nr. 132/2). Alemî, bu şerhe mukaddime olarak kaleme aldığı Düstûru Ebdei’l-yevâkīt adındaki müstakil risâlesinde, daha çok kendi zamanında tercüme edilen eserlere dayanarak cebir, geometri, fizik, astroloji, astronomi ve coğrafya gibi ilimleri on yedi grupta ele alıp bunların esas ve prensiplerini izah etmiştir. Bu eserin, onuncu bölümünden (ilm-i hey’et) sonrası eksik olan altmış dört sayfalık bir nüshası Hamed el-Menûnî’de, tamamına yakın bir nüshası da Merrâküşülhamrâ muvakkiti Muhammed b. Abdülvehhâb b. Abdürrâzık’ın kütüphanesindedir. 7. Hâşiye ale’r-Risâleti’l-fethiyye. İlm-i mîkāt konusunda, Sıbtu’l-Mardînî’nin er-Risâletü’l-fethiyye fi’l-amâli’l-ceybiyye adındaki eserinin hâşiyesidir. 8. İrşâdü’l-hıl li-tahkīki’s-sâa bi-rubi’ş-şuâ ve’z-zıl. Namaz vakitlerinin tesbitine dair yaptığı “rub‘u’ş-şuâ ve’z-zıl” adlı aletin resminin bulunduğu ve kullanılışının açıklandığı küçük hacimdeki bu risâlesini müellif tıp tahsili için gittiği Mısır’da bastırmıştır (ts.). Eserin bir mukaddime ve dört babdan meydana gelen yedi varaklık yazma bir nüshası Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye’dedir (Mîkāt, nr. 207). Yine aynı yerde muhafaza edilen “rub‘ rasadî âfâkı” adında bakırdan yapılmış bir aleti daha bulunmaktadır.

Alemî’nin, astronomi ve tıp alanları dışında, satrancı öğreten kırk beyitlik bir manzumesi daha vardır (Rabat, el-Hizânetü’l-âmme, koleksiyon nr. D 3408, s. 255).

BİBLİYOGRAFYA
Abdüsselâm b. Muhammed el-Alemî, Ziyâʾü’n-nibrâs fî halli müfredâti’l-Antâkî bi luġāti Fâs, Rabat 1407/1986, s. 3-4, 151-153; Serkîs, Muʿcem, II, 1283; Brockelmann, GAL Suppl., II, 217-218; Abbas b. İbrâhim, el-İʿlâm bi men halle Merrâküş ve Agmât mine’l-aʿlâm (nşr. Abdülvehhâb b. Mansûr), Rabat 1977, VIII, 490-491; Fihrisü’l-mahtûtâti’l-ilmiyyeti’l-mahfûza bi Dâri’l-Kütübi’l-Mısriyye (nşr. David A. King), Kahire 1981, I, 676; (1986), II, 293-295, 575; Hamed el-Menûnî, Mezâhiru yakazati’l-Maġribi’l-hadîs, Beyrut 1405/1985, I, 136, 159-166, 237-244; Ziriklî, el-Aʿlâm (Fethullah), IV, 8; Ed., “ʿAbd al-Salam b. Muhammad”, EI2 Suppl. (İng.), s. 10.
Bu madde ilk olarak 1989 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2. cildinde, 367 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.