BELEVÎ, Hâlid b. Îsâ - TDV İslâm Ansiklopedisi

BELEVÎ, Hâlid b. Îsâ

خالد بن عيسى البلوي
Müellif:
BELEVÎ, Hâlid b. Îsâ
Müellif: MEHMET AYKAÇ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 1992
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 13.08.2022
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/belevi-halid-b-isa
MEHMET AYKAÇ, "BELEVÎ, Hâlid b. Îsâ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/belevi-halid-b-isa (13.08.2022).
Kopyalama metni

Hicaz bölgesinden Mağrib ve Endülüs’e göç eden Arap asıllı Belî kabilesine mensuptur. Babasının kadılık yaptığı Gırnata’ya bağlı küçük bir kasaba olan Kantûriye’de (Cantoria) doğdu. İlk tahsilini babasından ve doğduğu şehrin diğer âlimlerinden yaptı; daha sonra Gırnata’ya giderek öğrenimine devam etti. 736’da (1335) yirmi üç yaşlarında iken Hicaz’a gitti ve hac farîzasını ifa ettikten sonra dönüşte uğradığı Tunus’ta iki yıl kalarak Sultan Ebû Yahyâ b. Ebû Zekeriyyâ el-Hafsî’nin kâtipliğini yaptı. 1341’de Kantûriye’ye döndü ve aynı yıl kadı tayin edildi. Daha sonra bu görevine Berşâne’de (Purchena) devam etti. Bu sırada Tâcü’l-mefriḳ adlı eserini gözden geçirip tamamlama imkânı buldu. Ölüm tarihi kesin olarak belli değildir.

Başta İbnü’l-Hatîb olmak üzere çağdaşlarınca övgü ile anılan Belevî’nin en önemli eseri Tâcü’l-mefriḳ fî taḥliyeti ʿulemâʾi’l-meşriḳ adlı seyahatnâmesidir. Dört yıl dokuz ay on iki gün süren yolculuğunda günü gününe kaydettiği notlardan meydana gelen bu eserinde müellif uğradığı yerler hakkındaki gözlemlerini, tanıştığı âlim ve şairleri anlatmış, onların sosyal ve fikrî hayatlarından bahsetmiş ve eserlerinden alıntılar yapmıştır. İbn Cübeyr’in er-Riḥle’sinden nakil yaptığı söylenmekte ise de (Brockelmann, II, 226; Seyyid Abddülazîz Sâlim, s. 230) bu doğru değildir. Zira İbn Cübeyr ile Belevî’nin uğradıkları yerler aynı olsa bile seyahatlerinde takip ettikleri güzergâhlar farklıdır. Eserlerindeki ifade ve muhteva benzerliği ise anlatılan şeylerin aynı olmasından kaynaklanmaktadır. Belevî seyahatnâmesini edebî sanatlar yönünden zengin, secili, şerh ve açıklama cümlelerinin çokça tekrar edildiği bir üslûpla kaleme almıştır. Eserini yazarken gözlemlerine ve görüştüğü âlimlerden aldığı bilgilere dayanmış, gezdiği şehirlerin tarihî eserleri, mescidleri ve medreseleri hakkında ayrıntılı bilgi vermiştir.

Tarihî, edebî, içtimaî ve ilmî açıdan büyük değeri haiz olan Tâcü’l-mefriḳ, İbn Nübâte’nin divanını, Şehâbeddin İbn Ebü’s-Senâ el-Halebî’nin şiir mecmuasını ve daha pek çok kitabın adını Endülüs ve Mağrib’e ilk haber veren eserdir. Tâcü’l-mefriḳ ilk yazılışından sonra müellifi tarafından gözden geçirilip yeniden kaleme alınmış (1366), daha sonra da torunu Ali b. Ahmed b. Hâlid tarafından istinsah edilmiştir (1416). Eserin günümüze ulaşan nüshaları bu üç ayrı nüshadan istinsah edildiğinden aralarında bazı farklılıklar mevcuttur. Seyahatnâmenin Ali b. Ahmed tarafından yazılan nüshası Rabat’ta Karaviyyîn Camii Kütüphanesi’ndedir. Tâcü’l-mefriḳ’ın ayrıca Rabat Umumi Kütüphanesi’nde dört, Melik Kasrı Kütüphanesi’nde bir, Miknâs Zeydâniyye Kütüphanesi’nde bir adet olmak üzere muahhar tarihli altı nüshası daha bilinmektedir (bk. Tâcü’l-mefriḳ, nâşirin mukaddimesi, I, 11-12). Hasan es-Sâih tarafından tahkik edilen eser, mukaddime ve fihrist ilâvesiyle iki cilt halinde yayımlanmıştır (Rabat, ts.).

Belevî Tâcü’l-mefriḳ’ta, şeyhlerinin rivayetlerini topladığı bernâmec, kaside ve kıtalarından meydana gelen divan, rahmet hadisi diye bilinen, “Allah Teâlâ rahmetini yüz parça yaptı da doksan dokuz parçasını kendi yanında tuttu, bir parçasını yeryüzüne indirdi. İşte bu bir parça rahmet sebebiyle bütün mahlûklar birbirlerine şefkat gösterirler. Hatta kısrak -yavrusunu emzirirken- dokunur korkusuyla bir ayağını yukarı kaldırır” (Buhârî, “Edeb”, 19) meâlindeki hadisinin tahrîcine ayırdığı bir risâle, Buhârî’nin sülâsiyyâtını ihtiva eden bir kitap ve çeşitli şairlerin şiirlerinden seçerek bir araya getirdiği bir mecmuasından bahsetmekteyse de bunlar günümüze ulaşmamıştır.


BİBLİYOGRAFYA

Buhârî, “Edeb”, 19.

Belevî, Tâcü’l-mefriḳ fî taḥliyeti ʿulemâʾi’l-meşriḳ (nşr. Hasan es-Sâih), Muhammediye, ts. (İhyâü’t-türâsi’l-İslâmî), I-II; a.e., nâşirin mukaddimesi, I, 1-139.

İbn Cübeyr, er-Riḥle, Beyrut 1400/1980.

Lisânüddin, el-Ketîbetü’l-kâmine (nşr. İhsan Abbas), Beyrut 1983, Mukaddime, s. 15.

a.mlf., el-İḥâṭa fî aḫbâri Ġırnâṭa (nşr. Muhammed Abdullah İnân), Kahire 1393/1973, I, 500-502.

, II, 247.

İbnü’l-Kādî, Ceẕvetü’l-iḳtibâs, Rabat 1393/1973, I, 186-192.

Ahmed Bâbâ et-Tinbüktî, Neylü’l-ibtihâc (ed-Dîbâcü’l-müẕheb içinde), Kahire 1329-30 → Beyrut, ts. (Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye), s. 115.

, II, 532-533; VII, 112-115.

, s. 229.

, XII, 126.

, II, 226; Suppl., II, 379.

, I, 210.

, IV, 97.

a.mlf., Muʿcemü muṣannifi’l-kütübi’l-ʿArabiyye, Beyrut 1406/1986, I, 176.

Seyyid Abdülazîz Sâlim, et-Târîḫ ve’l-müʾerriḫûne’l-ʿArab, İskenderiye 1967, s. 229-231.

, III/1, s. 807.

, V, 19-21; VI, 81, 563.

, II, 297.

Hasan b. Muhammed es-Sâih, “Ebü’l-Beḳā el-Belevî”, el-Baḥs̱ü’l-ʿilmî, sy. 1, Rabat 1964, s. 191-195.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1992 yılında İstanbul’da basılan 5. cildinde, 406 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER