DÂVÛD ez-ZÂHİRÎ

داود الظاهري
Müellif:
DÂVÛD ez-ZÂHİRÎ
Müellif: NÛREDDÎN ITR
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1994
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 14.12.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/davud-ez-zahiri
NÛREDDÎN ITR, "DÂVÛD ez-ZÂHİRÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/davud-ez-zahiri (14.12.2019).
Kopyalama metni

Aslen İsfahanlı bir aileden geldiği için İsfahânî nisbesiyle de anılır. Kûfe’de doğdu. Doğum tarihi kaynaklarda 200 (815-16) veya 202 (817-18) olarak verilmektedir. Basra ve Bağdat’ta tahsil gördü. Başta Ebû Sevr el-Kelbî, Süleyman b. Harb, Amr b. Merzûk, Ka‘nebî, Muhammed b. Kesîr el-Abdî, Müsedded b. Müserhed olmak üzere devrin ileri gelen âlim ve fakihlerinden ders gördü. Daha sonra muhaddis ve fakih İshak b. Râhûye’nin derslerine devam etmek için Nîşâbur’a gitti. Tahsilini burada tamamlayıp öğretim ve telif faaliyetlerinde bulunacağı, fikirlerini yayacağı Bağdat’a döndü.

Bazı tabakat müellifleri Şâfiî’yi onun hocaları arasında sayarlarsa da Şâfiî’nin vefatında Dâvûd’un henüz dört yaşlarında bulunduğu göz önüne alınırsa bunun mümkün olmadığı anlaşılır. Dâvûd ez-Zâhirî’nin fıkıhta derin bilgi sahibi olmasında hocası Ebû Sevr el-Kelbî önemli rol oynamıştır. Yine onun tesiriyle babasının mensup olduğu Hanefî mezhebini benimsemeyerek Şâfiî mezhebini seçen Dâvûd, İmam Şâfiî’nin hayatı ve faziletleri hakkında kitap yazan ilk müelliftir. Kaynakların verdiği bilgiye göre bu sahada iki kitap kaleme almıştır. Dâvûd’a en çok tesir eden ikinci kişi de hocası İbn Râhûye’dir. Onun etkisiyle müstakil ictihada yöneldi ve Şâfiî’nin sünnet karşısında re’y ve istihsana hücumlarından dolayı Kitap ve Sünnet’in zâhirine dayanan ve bu sebeple Zâhiriyye diye anılan mezhebini ortaya koydu.

Ramazan 270’te (Mart 884) Bağdat’ta vefat eden Dâvûd ez-Zâhirî Şûnîziyye Mezarlığı’na defnedildi.

Dâvûd ez-Zâhirî, yaşadığı dönemde gerek ilmi gerekse zühd ve takvâsıyla dikkati çekmiştir. Tabakat kitapları ders meclislerinde 400 civarında talebenin hazır bulunduğunu kaydeder. İslâm dünyasının en uzak köşelerinden gelen kimseler dinî meselelerin halli için kendisine başvururdu. Dâvûd mantık ve cedelde mahir bir kişi olarak tanınmıştır. Hocası İshak b. Râhûye ile serbestçe tartışabilen yegâne talebe olduğu kaynaklarda belirtilmektedir. Çok sayıda hadis bilmesine rağmen kendisinden oğlu Muhammed b. Dâvûd, Zekeriyyâ es-Sâcî, Yûsuf b. Ya‘kūb ed-Dâvûdî ve Abbas b. Ahmed el-Müzekkir vasıtasıyla çok az hadis rivayet edilmiştir.

Dâvûd ez-Zâhirî ictihadlarındaki aşırılıklarla dikkati çekmiş ve görüşleri genelde İslâm hukukçuları tarafından kabul görmemiştir. Yaratılış itibariyle aşırılıklara meyilli olduğu anlaşılan Dâvûd Şâfiî mezhebine mensupken bu mezhebin aşırı bir taraftarı olmuş, ehl-i hadîsin görüşlerini benimsediği zaman da aynı aşırılığı göstermiş, kıyası, re’y ile ictihadı tamamen reddetmiştir. Onun kıyâs-ı celîyi değil kıyâs-ı hafîyi reddettiği ileri sürülmüşse de bu konudaki ifadeleri kıyası toptan reddetmiş olduğunu göstermektedir (Sübkî, II, 290). İcmâı da sadece sahâbe icmâıyla sınırlandırmıştır. Bu metot onu ilmî donukluğa ve garip sonuçlara götürmüştür. Üstelik kıyası reddetmekle birlikte sonunda kendisi de kıyas yapmaya mecbur olmuş ve buna “delil” adını vermiştir. Kaynaklarda genellikle Dâvûd’un Kur’an’ın mahlûk olduğunu ileri sürdüğü belirtilmekle birlikte bazı eserlerde levh-i mahfûzdaki Kur’an’ın mahlûk olmadığı, elde mevcut Kur’an’ın ve onu okumanın mahlûk olduğu görüşünü taşıdığı kaydedilmiştir (Hatîb, XIII, 274). Bu konudaki görüşünü Ahmed b. Hanbel tepkiyle karşılamış ve bu sebeple kendisini ziyaret etmesine izin vermemiştir.

Sağlığında mezhebi Bağdat ve civarında oldukça yayılmış, ölümünden sonra da mezhebi yayma görevini oğlu Muhammed sürdürmüştür. Irak, Mâverâünnehir, Kuzey Afrika ve Endülüs’te belirli ölçüde taraftar bulan ve İbn Hazm gibi büyük bir hukukçunun şahsında ve eserlerinde İslâm hukuk doktrininde bugün sahip olduğu ilmî yeri alan Zâhirî mezhebi, sonraki asırlarda hukukî ihtiyaçlara cevap veremediği için taraftarlarını kaybetmiş ve ortadan kalkmıştır (bk. ZÂHİRİYYE).

Eserleri. Birçok eser telif ettiği anlaşılan Dâvûd’un 150 kadar eserinin adı İbnü’n-Nedîm tarafından zikredilmiştir (el-Fihrist, s. 271-272). Bunlardan bir kısmı diğer kitaplarının alt başlıkları, bazıları da risâle şeklinde çalışmalar olsa bile bir hayli eserinin olduğu anlaşılmaktadır. İbn Hazm bunların yekününün 18.000 varağa ulaştığını söylemektedir. Ancak bu eserlerinin hiçbiri günümüze kadar gelmemiştir. Bunlar arasında el-Îzâh (15 cilt), el-İfsâh, Kitâbü’l-Usûl, ez-Zeb ʿani’s-sünneti ve’l-ahbâr (4 cilt), er-Red ʿalâ ehli’l-İfk, Sıfatü ahlâkı’n-nebî, İbtâlü’l-kıyâs, İbtâlü’t-taklîd, Haberü’l-vâhid ve baʿzuhû mûcibün li’l-ʿilm, el-Mütʿa, el-ʿUmûm ve’l-husûs, kaynaklarda adları geçen önemli eserleridir. Fıkhî görüşleri öğrencileri tarafından sonraki nesillere intikal ettirilmiş, Muhammed b. Hasan eş-Şattî (ö. 1307/1890) talebelerinin rivayetlerinden hareketle Dâvûd’un görüşlerini bir araya getirmiştir (bk. bibl.).


BİBLİYOGRAFYA

, s. 271-272.

, VIII, 369-375; XIII, 274.

, s. 92.

, VII, 296-298.

, V, 75-77.

, II, 255-257.

, XIII, 97-108.

a.mlf., Teẕkiretü’l-ḥuffâẓ, II, 572-573.

, II, 284-293.

, XI, 47-48.

, II, 422-424.

, III, 47-48.

, s. 253-254.

, I, 166.

, II, 312.

, II, 1839.

Muhammed eş-Şattî, Risâle fî mesâʾili’l-İmâm Dâvûd eẓ-Ẓâhirî, Şam 1330/1912, tür.yer.

, I, 194-195; Suppl., I, 312.

, I, 521.

Abdülkerîm Zeydân, el-Medḫal, Bağdad 1402/1982, s. 179-181.

I. Goldziher, Zâhirîler (trc. Cihad Tunç), Ankara 1982, s. 24-35 ve tür.yer.

Ömer A. Ferruh, “Zahirîlik” (trc. Ahmet Demirhan), İslâm Düşüncesi Tarihi, İstanbul 1990, I, 311-325.

Muhammed Ebû Zehre, İbn Ḥazm, ḥayâtühû ve ʿaṣruh, [baskı yeri ve tarihi yok] (Dârü’l-fikri’l-Arabî), s. 49-52.

Nûreddin Itr, “Dâvûd el-İṣbehânî ve ḥaḳīḳatü’l-meẕhebi’ẓ-Ẓâhirî”, Mecelletü Külliyyeti’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye ve’l-ʿArabiyye, IV, Dübey 1992, s. 15-34.

R. Strothmann, “Zâhirîye”, , XIII, 456-459.

J. Schacht, “Dāwūd b. ʿAlī b. K̲h̲alaf”, , II, 182-183.

Bu madde ilk olarak 1994 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 9. cildinde, 49-50 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.