DEMENHÛRÎ

الدمنهوري
Müellif:
DEMENHÛRÎ
Müellif: ARİF AYTEKİN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1994
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 25.02.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/demenhuri
ARİF AYTEKİN, "DEMENHÛRÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/demenhuri (25.02.2020).
Kopyalama metni

1101 (1690) yılında Mısır’ın Demenhûr şehrinde doğdu. Küçük yaşta annesini ve babasını kaybettikten sonra Kahire’ye gitti ve Ezher’de öğrenim gördü; Kahire’de bulunan birçok âlimden ders aldı. Hocaları arasında Abdülcevâd el-Meydânî, Abdülvehhâb eş-Şinvânî, Abdüddâim el-Üchûrî, Muhammed b. Abdülazîz el-Hanefî gibi kişiler yer alır. Dört mezhebe mensup âlimlerden fıkıh okuyarak bu mezheplerde fetva verebilecek bir seviyeye ulaştı. Bu sebeple kendisine “Mezâhibî” unvanı verildi. Dinî ilimler yanında tıp, kimya, aritmetik, mühendislik gibi müsbet ilimleri tahsil ederek bu alanlarda da kendisini yetiştirdi; zamanla büyük bir şöhret ve itibar kazandı. 1177 (1764) yılında hacca gitti ve yöre âlimlerinden ilgi gördü. Ezher şeyhi Şemseddin Muhammed b. Sâlim el-Hifnî’nin vefatı üzerine 1182’de (1768) Ezher şeyhliğine getirildi ve ölümüne kadar bu görevi yürüttü. Demenhûrî, ilim çevrelerinde olduğu gibi siyasî çevrelerde ve halk nezdinde de sözü dinlenen bir şahsiyetti. Nitekim valiler idarî konularda kendisine başvurup görüşlerinden faydalanmış, ülkede çıkan iç karışıklıklarda bazı valiler onun evine sığınmıştır.

Kaynaklarda “imam, allâme, âyetullah el-kübrâ” gibi unvanlarla anılan Demenhûrî’nin dikkati çeken bazı görüşleri şöyledir: Maddenin en küçük parçası kabul edilen atom (cevher-i ferd, cüz-i lâ yetecezzâ) parçalanabilir. Çünkü Kur’ân-ı Kerîm’de zerreden (atom) daha küçük ve daha büyük ne varsa hepsinin apaçık bir kitapta yazılı olduğu belirtilirken (Yûnus 10/61) atomdan daha küçük madde parçalarının bulunduğuna işaret edilmiştir. Bu husus, atomun parçalanamayacağını iddia eden kelâmcıların hatalı olduklarını göstermektedir. Vahdet-i vücûd* telakkisi İslâm akîdesiyle bağdaşamaz. “Allah’ın zâtı mutlak varlığın kendisidir” ifadesiyle İbn Sînâ’nın da benimsemiş göründüğü bu düşünce, Allah’ın âlemle birleşmiş olduğu (ittihâd) veya ona hulûl ettiği sonucuna götürür. Böyle bir telakki, yaratıcıyı yaratıklara benzemekten tenzih etme akîdesine aykırıdır. Nitekim İslâm âlimlerinin büyük çoğunluğuna göre Allah’ın yaratıklara hulûl etmesi ve onlarla birleşmesi imkânsızdır. Ölen müslüman, ölümünden evvel aksi bir beyanda bulunmadığı takdirde mümin olarak ölmüş sayılmalıdır. Çünkü bu konuda itibar edilecek yegâne delil kişinin ölümünden önceki tutumudur.

Eserleri. Demenhûrî’nin kırktan fazla olduğu belirtilen eserlerinin başlıcaları şunlardır: A) Dinî İlimlere Dair Eserleri. 1. Dürretü’t-tevhîd. Müellifi tarafından el-Kavlü’l-müfîd fî şerhi Dürreti’t-tevhîd adıyla şerhedilmiştir (Hacı Selim Ağa Ktp., nr. 626/3). 2. Menʿu’l-esîmi’l-hâʾir ʿani’t-temâdî fî fiʿli’l-kebâʾir (, II, 487). 3. Hilyetü’l-ebrâr bimâ fî İsmâʿîliyyîn mine’l-esrâr (Süleymaniye Ktp., Hamidiye, nr. 825). 4. el-Feyzü’l-ʿamîm fî maʿne’l-Kurʾâni’l-ʿazîm (Râgıb Paşa Ktp., nr. 208). 5. Şifâʾü’z-zamân bi-sırrı kalbi’l-Kurʾân (Süleymaniye Ktp., Hamidiye, nr. 825). 6. Hulâsatü’l-kelâm ʿalâ vakfi Hamza ve Hişâm (Nuruosmaniye Ktp., nr. 38). 7. Keşfü’l-lisâm ʿan muhadderâti’l-efhâm fi’l-besmele ve’l-hamdele (, II, 487). 8. el-Fethu’r-rabbânî bi-müfredâti İbn Hanbel eş-Şeybânî. Hanbelî fıkhına dairdir (, II, 499). 9. Tarîku’l-ihtidâʾ bi-ahkâmi’l-imâme ve’l-iktidâʾ. Hanefî fıkhıyla ilgilidir (Süleymaniye Ktp., Hekimoğlu, nr. 934). 10. Risâle fi’l-mîkāt (, II, 488). 11. Sebîlü’r-reşâd ilâ nefʿi’l-ʿibâd. Mev‘iza ve ahlâka dairdir (İskenderiye 1288; Kahire 1305).

B) Diğer İlimlere Dair Eserleri. 1. Müntehe’l-irâdât min tahkīki esmâʾi’l-istiʿârât (Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 2995). 2. Hilyetü’l-lübbi’l-masûn bi-şerhi’l-Cevheri’l-meknûn. Ahdarî’nin Celâleddîn-i Kazvînî’ye ait Telhîsü’l-miftaḥ’ın manzum şekli olan el-Cevherü’l-meknûn adlı eserinin şerhidir (Kahire 1285, 1305). 3. Îzâhu’l-mübhem min meʿâni’s-Süllem. Ahdarî’nin mantığa dair eserine yapılmış şerhlerin en meşhurudur (Mekke 1312). 4. Şerhu’r-Risâleti’s-Semerkandiyye. Laktü’l-cevâhiri’s-seniyye ʿale’r-Risâleti’s-Semerkandiyye diye de bilinir (Kahire 1273). 5. ʿAynü’l-hayât fî istinbâti’l-miyâh. Jeolojiye dairdir (Süleymaniye Ktp., Hekimoğlu, nr. 934). 6. ʿİkdü’l-ferâʾid fîmâ li’l-müselles mine’l-fevâʾid. Geometriyle ilgilidir (Süleymaniye Ktp., Hamidiye, nr. 825). 7. el-Kelâmü’l-yesîr fî ʿilâci’l-makʿade ve’l-bevâsîr. Tıbba dairdir (, II, 499).


BİBLİYOGRAFYA

, I, 117.

, I, 525.

, II, 882-883.

, II, 487-488; Suppl., II, 498-499.

, I, 404-405.

Şüyûḫu’l-Ezher, Kahire, ts. (Matâbiu’l-Ehrâm), s. 18-19.

, I, 164.

, II, 338-339.

Bu madde ilk olarak 1994 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 9. cildinde, 149-150 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.