GÖK KUŞAĞI

GÖK KUŞAĞI
Müellif: HÜSEYİN GAZİ TOPDEMİR
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1996
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 11.12.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/gok-kusagi
HÜSEYİN GAZİ TOPDEMİR, "GÖK KUŞAĞI", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/gok-kusagi (11.12.2019).
Kopyalama metni

Türkçe’de “ebem kuşağı”, “alkım” ve Arapça “alâimü’s-semâ”dan bozma “eleğimsağma” adlarıyla da anılan gök kuşağına klasik Arapça metinlerde daha çok “kavs-i kuzah” denildiği görülmektedir. Eski çağlara doğru gidildikçe dinî-mitolojik anlamlar yüklenen “kavs” ve “kuzah” kelimeleri, İslâm kültüründe genellikle meteorolojik bir hadisenin veya bunu inceleyen ilmin adı olmuş (, II, 1362) ve bu olaya tabiat ilimleri açısından açıklamalar getirilmiştir.

Kavs, Mezopotamya çivi yazılı belgeleriyle Ahd-i Atîk’te de adına rastlanan ve tasvirî sanatlarda omuzunda yay, elinde yıldırım demetiyle resmedilen bir Edomî-Nabatî tanrısıdır. Fırtına tanrısı olduğu anlaşılan Kavs, eski Arap tanrılar sisteminde (panteon) yay çeken sakallı bir erkek şeklinde tasavvur edilmiş, sonraları ise bereketli yağmurları yağdırdığına inanılan gök kuşağı ile sembolleştirilmiştir. “Sarı, kırmızı ve yeşil renklerden oluşan kuşak” anlamına gelen kuzah kelimesi kavsin yanına bu tanrıya ait bir niteliği belirtmek için göçebe Araplar’ca eklenmiş olmalıdır. Ancak bu kelimenin giderek belirtilen tanrının kendisini ifade etmeye başladığı anlaşılmaktadır. İbn Abbas’tan, “Kuzah’ın kavsi demeyin, çünkü Kuzah bir şeytanın adıdır; Allah’ın kavsi deyin” şeklinde aktarılan bir söz (Câhiz, I, 341; krş. Yâkūt, IV, 341), ilk devir müslümanlarının bu terimin Câhiliye mitolojisiyle ilgisinin farkında olduklarını göstermektedir. Nitekim Nöldeke, Kuzah’ın şeytan olarak da anılmasını benzeri bir mülâhazaya bağlamakta ve kavs-i kuzah teriminin eski Edomî tanrısıyla ilgisinin bulunduğuna inanmaktadır. Ayrıca Yâkūt’un da işaret ettiği üzere (a.y.) Kuzah, Câhiliye Arapları’nın Müzdelife’de kutsal ateş yaktıkları bir yerin adıdır (, I, 660-661). Ahd-i Atîk’teki tûfan kıssasında, “Yayımı buluta koydum ve benimle yerin arasında bir ahid alâmeti olacaktır ve vâki olacaktır ki yerin üzerine bulut getirdiğim zaman yay da bulutta görünecektir” denilmektedir (Tekvîn, 9/13-14). Buna göre gök kuşağının bulut üzerine konulması (işi biten yayın yerine asılması), Allah’ın yeryüzünde bir daha tûfan halketmeyeceği yolundaki ahdinin bir alâmetidir.

Gök kuşağını ilk defa tabiat ilminin konusu olarak ayrıntılı bir incelemeye tâbi tutan Aristo olmuştur. Atmosferde bulunan su zerreleriyle gök kuşağının oluşması arasındaki ilişkiyi tesbit eden filozof, güneşle gözlemci ve yayın göreli konumları arasındaki geometrik bağlantıyı da biliyordu. Ona göre gök kuşağının oluşmasında yalnızca yansıma etkiliydi ve buna havadaki nemin yoğun olduğu yerde güneş ışınlarının yansıması sebebiyet veriyordu. Aristo’nun İslâm kaynaklarında el-Âs̱ârü’l-ʿulviyye adıyla tanınan Meteorologica adlı eseri, modern anlayış bakımından geçersiz olsa da tabiat ilmi açısından ortaya konmuş bir gök kuşağı teorisinin İslâm dünyasında tartışılmasına yol açtığı için önem taşımaktadır (Kaya, s. 158-159; ayrıca bk. Sezgin, s. 113). İhvân-ı Safâ Risâleleri’nde gök kuşağının tabii bir hadise niteliğiyle ele alınışı buna bir örnektir. Olayın güneş ışınlarının atmosferde kesif halde bulunan su zerrelerini aydınlatarak yansımasından meydana geldiğini ileri süren İhvân-ı Safâ, kuşağın dıştan içe doğru taşıdığı kırmızı, sarı, mavi ve yeşil renklerle dört tabiat, dört ahlât ve hatta dört mevsim arasında sembolik tekabüliyetler kurar; ayrıca bu renklerin az veya çok oluşunun halk arasında belli kehanetlerle yorumlandığını ve esasen gök kuşağının firâset ilmiyle de yakından ilgisinin bulunduğunu belirtir. İhvân-ı Safâ gök kuşağının, güneşin gökyüzündeki konumuna göre tam veya eksik bir çember şeklinde göründüğünün ve renk sırası ilkinin tersi olan ikinci bir kuşağın da teşekkül edebileceğinin farkındadır; ancak bundan ötedeki açıklamaları fizik ve geometri âlimlerine bırakır (Resâʾil, II, 77-78). İbn Sînâ da gök kuşağı üzerine ilginç gözlemler yapmış, fakat olayın açıklanmasında Aristocu çizgiyi takip ettiği için sadece yansımayı esas almanın ortaya çıkardığı bazı teorik güçlüklerle karşılaşmıştı. Bununla birlikte onun gök kuşağındaki renklerin açıklanışıyla ilgili Aristocu tezleri yetersiz görüp neredeyse bütünüyle reddettiği, bu arada kendisinin de başarılı olamadığını samimiyetle ifade ettiği bilinmektedir (Sayılı, s. 236-241).

İbn Sînâ’nın çağdaşı İbnü’l-Heysem konuyla ilgili incelemelerini Maḳāle fi’l-hâle ve ḳavsi ḳuzaḥ adlı eserinde ortaya koymuş, ancak o da olaya yalnızca yansıma açısından yaklaşarak meydana gelen görüntüyü yine ışığın kesif ve nemli hava veya buluttan oluşan içbükey bir küresel yüzeyde yaptığı yansımayla açıklamıştır. Halbuki gök kuşağının meydana gelmesinde diğer temel unsuru teşkil eden ışığın kırılması olayını biliyordu ve bunu Maḳāle fi’l-küreti’l-muḥriḳa adlı eserinde ele alıp incelemişti. İbnü’l-Heysem’in bu iki çalışmasının, daha sonra Kutbüddin eş-Şîrâzî’nin öğrencisi Kemâleddin el-Fârisî’nin (ö. 720/1320) modern görüş bakımından hayranlık uyandıran açıklamalarına hareket noktası teşkil ettiği anlaşılmaktadır (Sabra, VI, 195, 205, 208; Topdemir, Bilim Felsefe Tarih, sy. 1, s. 190-193). Gök kuşağı olayının İslâm Ortaçağı’nda tek doğru ve parlak açıklamasını ortaya koyan Fârisî, İbn Sînâ’nın bir su damlası ile içi su dolu bir cam küre arasında daha önce kurduğu benzetmeden hareket etmek ve İbnü’l-Heysem’in “yakan küre” (el-küretü’l-muhrika) deneylerini göz önünde tutmak suretiyle teoriye küresel ortamda, aralarında bir yahut birkaç yansımanın vuku bulduğu iki kırılma açıklamasını dahil etti ve iki kırılma arasındaki bir ve iki yansımayı ayrı ayrı tanımlayarak bunları ışın konileri terminolojisi içinde ayrıntılı bir tarzda ortaya koydu. Bu teorisini test etmek için de daha sonra Descartes tarafından tekrarlanacak olan “karanlık oda” (camera obscura) düzeneğine başvurup karanlık bir odada güneş ışınlarıyla aydınlatılan cam bir küre üzerinde ışığın durumunu gözlemledi. Yarı şeffaf bir perde ile kapatılan kürenin bir kırılma, bir yansıma ve tekrar bir kırılmaya mâruz bıraktığı ışınların, merkezi kürenin merkeziyle güneşi bağlayan eksenin üzerinde olan bir yay, daha çok ışık geçiren bir perde ile kapatıldığında da gök kuşağının bütün renklerini sergileyen bir çember meydana getirdiğini tesbit etti. Ayrıca bu çemberi, küreden yansıdıktan sonra ikinci defa kırılan ışınların oluşturduğunu ortaya koydu ve aynı düzeneği iki kırılma arasındaki iki yansıma için de uyguladı. Böylece modern terminolojide birincil ve ikincil gök kuşağı denilen renkli yay takımlarını açıklamış oluyordu. Kemâleddin el-Fârisî’nin bu açıklamalarına yer verdiği ve aslında İbnü’l-Heysem’in Kitâbü’l-Menâẓır’ının yeni bir yorumu olan Tenḳīḥu’l-menâẓır li-ḍavʾi’l-baṣar ve’l-beṣâʾir adlı eseri İslâm bilim tarihinin en parlak ve en orijinal ürünlerinden biridir. Fârisî’nin yaşadığı dönemde Batı’da ondan bağımsız olarak Freiburglu Theodoricus da gök kuşağı üzerine aynı ilmî başarıyı göstermiştir. Bu durum, herhalde ikisinin de İslâm dünyasındaki üstün optik çalışmalarından elde edilen aynı sonuçlara, özellikle de İbnü’l-Heysem’in tesbitlerine dayanmış olmasıyla açıklanabilir (Topdemir, Bilim Felsefe Tarih, s. 191).


BİBLİYOGRAFYA

, I, 341.

İhvân-ı Safâ, Resâʾil, Beyrut 1376-77/1957, II, 77-78.

, IV, 341.

, II, 1362.

C. Boyer, The Rainbow: From Myth to Mathematics, New York 1959, s. 127-129.

R. B. Y. Scott, “Rainbow”, , IV, 6-7.

A. I. Sabra, “Ibn al-Haytham, Abū ‘Ali al-Hasan Ibn al-Hasan”, , VI, 195, 205, 208.

R. Rashed, “Kamāl al-Dīn Abu’l-Hasan Muhammad Ibn al-Hasan al-Fārisī”, a.e., VIII, 212-219.

Mahmut Kaya, İslâm Kaynakları Işığında Aristoteles ve Felsefesi, İstanbul 1983, s. 158-159.

Fuad Sezgin, Muḥâḍarât fî târîḫi’l-ʿulûmi’l-ʿArabiyye ve’l-İslâmiyye, Frankfurt 1984, s. 113.

Aydın Sayılı, “İbn Sînâ’da Işık, Görme ve Gökkuşağı”, İbn Sînâ: Doğumunun Bininci Yılı Armağanı, Ankara 1984, s. 236-241.

E. Wiedemann, “Über die Brechung des Lichtes in Kugeln nach Ibn al-Haitam und Kamal al-Din al-Fārisī”, Sitzungsberichte der physikalisch-medizinischen Sozietät in Erlangen, XLII (1910), s. 15-58.

a.mlf., “Theorie des Regenbogens von Ibn al-Haitam”, a.e., XLVI (1914), s. 39-56.

a.mlf. – T. Fahd, “Ḳaws Ḳuzaḥ”, , IV, 803-805.

Hüseyin Gazi Topdemir, “Kemâlüddîn el-Fârisî’nin Gökkuşağı Açıklaması”, , XXXIII (1990), s. 477-492.

a.mlf., “İbnü’l-Heysem’in Optik Araştırmaları”, Bilim Felsefe Tarih, sy. 1, İstanbul 1991, s. 174-194.

Zdenek Sekera, “Rainbow”, , XVIII, 1130.

Th. Nöldeke, “Arabs [Ancient]”, , I, 660-661.

Bu madde ilk olarak 1996 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 14. cildinde, 122-123 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.