HÂNÎ, Muhammed b. Abdullah - TDV İslâm Ansiklopedisi

HÂNÎ, Muhammed b. Abdullah

محمد بن عبد الله الخاني
Müellif:
HÂNÎ, Muhammed b. Abdullah
Müellif: OSMAN TÜRER
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 1997
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 28.10.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/hani-muhammed-b-abdullah
OSMAN TÜRER, "HÂNÎ, Muhammed b. Abdullah", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/hani-muhammed-b-abdullah (28.10.2020).
Kopyalama metni
1213’te (1798) Hama-Halep yolu üzerinde bulunan Han (Hân-ı Şeyhûn) köyünde doğdu. Hayatı hakkındaki bilgiler, geniş ölçüde torunu Abdülmecîd b. Muhammed’in el-Ḥadâʾiḳu’l-verdiyye adlı eserinde verdiği bilgilere dayanmaktadır. Babasını küçük yaşta kaybeden Muhammed el-Hânî, Rifâî-Keyyâlî şeyhi Muhammed el-Keyyâlî’nin kızı olan annesiyle birlikte Hama’ya gidip öğrenimini burada sürdürdü. Altı yıl kadar Fâris adlı bir zatın sohbetlerine devam ettikten sonra Kādirî şeyhi Muhammed Geylânî’ye intisap etti. Uzunca bir süre vaaz verip ders okuttu; ardından Şeyh Ulvân el-Hamevî zâviyesinde inzivaya çekildi. Daha sonra Şam’a gidip Hâlid el-Bağdâdî’ye biat etti. Addâs Camii’nde girdiği halveti tamamlayıp şeyhinin izniyle Hama’ya döndü. Sonraki yıllarda iki defa daha Şam’a gidip halvete girdi. 1825’te şeyhinden aldığı emir üzerine ailesiyle birlikte Şam’a yerleşti. Hâlid el-Bağdâdî’nin Şam Murâdiye Camii’nde görevli halifesinin vefatı üzerine onun yerine getirildi. Hânî’nin yeteneğini gören Hâlid el-Bağdâdî ona irşadda bulunma, zikir halkası kurma, aralarında Emîr Abdülkādir el-Cezâirî’nin de bulunduğu bazı müridlerin terbiyesine nezaret etme yetkisini verdi. Bu yıllarda dervişlere Hâlid el-Bağdâdî’nin önde gelen halifelerinden Muhammed b. Süleyman’ın el-Ḥadîḳatü’n-nediyye adlı eserini okutmaya başladı.

Hânî, Hâlid el-Bağdâdî’nin ölümünden sonra yerine geçen İsmâil el-Enârânî’ye, Enârânî’nin birkaç hafta sonra vefatı üzerine halifesi Hâce Abdullah-ı Herevî’ye biat etti. Bu zatın da ölümü üzerine onun yerine geçti. 1829’da annesiyle birlikte hacca gitti. 1837 yılında el-Behcetü’s-seniyye adlı eserini kaleme aldı. 1843’te ikinci defa, üç yıl sonra oğlu Muhammed’i de yanına alarak Şam Valisi Mûsâ Saffetî Paşa’nın hac kafilesiyle üçüncü defa hacca gitti. 1849’da kalabalık bir mürid topluluğu ile Kudüs’ü ziyaret etti. 1853’te oğlu Muhammed ile birlikte, o sırada İstanbul’da bulunan Mûsâ Saffetî Paşa’nın daveti üzerine Beyrut’tan İstanbul’a gidip paşanın Eyüp’teki konağında dört ay kaldı. Ertesi yıl kardeşi Ahmed ve oğlu Muhammed ile birlikte tekrar hacca gitti. 19 Safer 1279’da (16 Ağustos 1862) yakalandığı humma hastalığından kurtulamayıp vefat etti. Şam’da Hâlid el-Bağdâdî’nin türbesi civarında toprağa verildi.

Torunu Abdülmecîd b. Muhammed, onun geçimini en helâl rızık yolu olduğuna inandığı çiftçilikle sağladığını, İbnü’l-Arabî’nin el-Fütûḥâtü’l-Mekkiyye’sini, İbnü’l-Fârız’ın et-Tâʾiyyetü’l-kübrâ’sını ve Şa‘rânî’nin eserlerini çok okuduğunu söyler. Şam Valisi Mehmed Reşid Paşa ve Mûsâ Saffetî Paşa gibi devlet adamlarıyla iyi ilişkiler kuran, onların saygı ve güvenini kazanan Muhammed el-Hânî, Hâlid el-Bağdâdî’nin Hâlidiyye tarikatının yayılmasında en etkili olan halifelerindendir. Hâlidiyye tarikatı kendisi, oğlu Muhammed ve torunu Abdülmecid vasıtasıyla İstanbul’dan Hicaz’a kadar geniş bir coğrafyada yayılma imkânı bulmuştur. Yetiştirdiği halifelerden Ayasofya başvâizi Yûsuf Efendi, Mehmed Ârif Efendi, Hasan Feyzullah Efendi, Ahmed Hâfız Efendi, Dağıstanlı Muhammed Mehdî Efendi İstanbul’da; Bursalı Şeyh İsmâil Efendi, Erzincanlı İbrâhim Efendi, Mardinli Şeyh Hâmid, Kulalı Şeyh İsmâil, Diyarbekirli Şeyh Ahmed Anadolu’da; Bağdatlı Şeyh Mahmud, Şamlı Şeyh Ahmed, Şeyh Muhammed ve Şeyh Ömer, Hamalı Şeyh Said ve Şeyh Ahmed Ulvân ile oğlu Muhammed, amcası Ahmed el-Hânî Suriye ve Kuzey Irak’ta faaliyet göstermişlerdir. Hânî’nin soyundan gelenler, XX. yüzyılda Suriye ve Irak’ta önemli ilmî ve idarî görevlerde de bulunmuşlardır. Hânîler, Türkiye’de faaliyet gösteren Hâlidî silsilelerinin çoğunda yer almaktadır.

Hânî, el-Behcetü’s-seniyye fî âdâbi’ṭ-ṭarîḳati’l-ʿaliyyeti’l-Ḫâlidiyyeti’n-Naḳşibendiyye (Kahire 1303, 1319) adlı eserinde Hâlidiyye tarikatının usul ve âdâbıyla hatm-i hâcegân, râbıta gibi bazı terimler hakkında bilgi vermiştir. Eserin son bölümü Bahâeddin Nakşibend, İmâm-ı Rabbânî ve Hâlid el-Bağdâdî’nin hayat ve menkıbelerine ayrılmıştır.

BİBLİYOGRAFYA
Abdülmecîd el-Hânî, el-Ḥadâʾiḳu’l-verdiyye, İstanbul 1308, s. 261-276; Hediyyetü’l-ʿârifîn, II, 377; Îżâḥu’l-meknûn, I, 201; Nebhânî, Kerâmâtü’l-evliyâʾ, I, 222-223; Brockelmann, GAL Suppl., II, 774; Serkîs, I, 817-818; Kehhâle, Muʿcemü’l-müʾellifîn, X, 249; Ziriklî, el-Aʿlâm, V, 120; D. Dean Commins, Islamic Reform: Politics and Social Change in Late Ottoman Syria, New York-Oxford 1990, s. 35-36; M. Mutî‘ el-Hâfız – Nizâr Ebâze, ʿUlemâʾu Dımaşḳ ve aʿyânühâ, Dımaşk 1412/1991, II, 606; Abdürrezzâk el-Baytâr, Ḥilyetü’l-beşer fî târîḫi’l-ḳarni’s̱-s̱âlis̱ ʿaşer, Beyrut 1413/1993, III, 1210-1245; Ahmed el-Hânî, el-Üsretü’l-Ḫâniyye, Dımaşk, ts., s. 29-36; M. Cemîl eş-Şattî, Aʿyânü Dımaşḳ, Dımaşk 1414/1994, s. 241, 386.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1997 yılında İstanbul'da basılan 16. cildinde, 30-31 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER