TAHKĪKU mâ li’l-HİND - TDV İslâm Ansiklopedisi

TAHKĪKU mâ li’l-HİND

تحقيق ما للهند
TAHKĪKU mâ li’l-HİND
Müellif: ALİ İHSAN YİTİK
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2010
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 26.09.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/tahkiku-ma-lil-hind
ALİ İHSAN YİTİK, "TAHKĪKU mâ li’l-HİND", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/tahkiku-ma-lil-hind (26.09.2020).
Kopyalama metni

Tam adı Taḥḳīḳu mâ li’l-Hind min maḳūletin maḳbûletin fi’l-ʿaḳl ev merẕûle’dir. Muhtemelen 1017-1030 yılları arasında kaleme alınan eser Hindoloji alanında yapılmış ilk ciddi çalışma olarak şöhret bulmuştur. Bîrûnî’nin dinî, içtimaî ve tabii ilimlere vukufunu ortaya koyduğu eser her biri ortalama dört beş sayfa hacminde seksen bölümden (makale) meydana gelir. Hint kültürünün temel özellikleri, Hindular’ın inancına göre tanrı, görünür ve görünmez âlemler, nefis-beden ilişkisi, ruh ve ruh göçü, cennet ve cehennem, nihaî kurtuluşun mahiyeti ve buna ulaşma yöntemleri, yaratılmışların türleri ve nitelikleri; Hindular’da kast sistemi ve farklı kastlara özgü kurallar, kutsal metinler, dinî ve medenî hukukun kaynağı, putperestlik ve putlar, kurban ve kefâret törenleri, kutsal yerler ve ziyaret âdâbı, sadakalar, davalar ve cezalar, yeme içme âdâbı, dinî bayramlar ve oruç günleri, uğurlu ve uğursuz günler, evlilik, miras ve ölümle ilgili uygulamalar gibi hayatın her alanıyla ilgili ayrıntılı bilgiler içerir. Eserde ayrıca Hint dili ve edebiyatı, düşüncesi, coğrafyası, tarihi, astronomisi ve astrolojisi gibi Hint kültürü ve bilimine ait hemen her konuda mâlûmat yer alır.

Bîrûnî eserinde kendi yerine Hindular’ı konuşturmayı ve onların eserlerinden uzun alıntılar yapmayı tercih etmiştir. Bölümlerin çoğu üç kısımdan oluşur. Birinci kısım, konunun müellif tarafından anlaşıldığı şekliyle ortaya konduğu kısa bir girişten ibarettir. İkinci kısımda dinî inanç ve uygulamalara dair Sanskritçe eserlerden uzun iktibaslar veya edebiyat, tarih, coğrafya ve hukuk konularına, Hint örf ve âdetlerine dair bilgiler yer alır. Üçüncü kısımda ele alınan konuların İslâm, Yunan veya İran düşüncesiyle benzerlikleri üzerinde durulur ve karşılaştırmalara yer verilir. Bazan da müellif bölümün sonunda kendisinin ulaştığı neticeyi kısaca zikreder. Dolayısıyla her bölüm belli bir plan doğrultusunda sistematik biçimde yazılmıştır (Al-Beruni’s India, tercüme edenin girişi, s. XXIV-XXV).

Eserin, İslâm inanç ve uygulamalarından farklı olan Hint dini ve düşüncesinin Sind, Pencap, Kâbil ve Gazne gibi bölgelerde Hindular’la iç içe yaşayan müslümanlarca anlaşılmasını kolaylaştırmak ve -Bîrûnî’nin ifadesiyle- dinî konularda Hindular’la tartışmak veya onlara yakın olmak isteyenlere bilgi vermek amacıyla yazıldığı anlaşılmaktadır (a.g.e., I, 6-7). Fakat Bîrûnî’ye göre eseri bir polemik kitabı değildir. Bu sebeple eserde müellif tarafından yanlış olduğu düşünülen Hindu öğretileri ve uygulamalarına itiraz edilmemiş, karşı tezler ileri sürülmemiştir. Hindu rivayetlerindeki bazı tarihî tutarsızlıklara işaret edilmekle birlikte genellikle Hindular’ın inançları olduğu gibi anlatılmış, gerektiği yerlerde İslâm ve Grek düşüncesiyle benzerlikler üzerinde durulmuştur. Bîrûnî özellikle ruh göçü, putperestlik ve panteist yaratma öğretisi gibi birçok kültürde var olan genel konuları ele aldığı bölümlerde Yunan düşüncesinin yanı sıra sûfî ve hıristiyan görüşlerine de yer vermiştir (a.g.e., I, 7).

Taḥḳīḳu mâ li’l-Hind, Bîrûnî’nin Hint kültürüne dair ilk çalışması değildir. Mukaddimede belirttiğine göre Bîrûnî bu eseri kaleme almadan önce biri bütün varlıkların mahiyetine dair Sankhya, diğeri ruhun bedensel (maddî) engellerden kurtuluşuna ilişkin Patanjali olmak üzere Hinduizm’e ait iki önemli eseri Arapça’ya tercüme etmiştir. Bundan dolayı Hint kültürüne vukufundan emin bir şekilde eserini, müslümanların başka hiçbir kaynağa ihtiyaç duymadan bütün Hint inanç ve uygulamalarını öğrenebilecekleri bir kitap olarak tanımlamıştır (a.g.e., I, 8). Bununla birlikte eser, dinî metin olarak Bhagavad Gita ve Puranalar’dan daha önemli konumdaki Vedalar’a ve Upanişadlar’a atıf yapılmaması, Hindistan’ın siyasî tarihinden ve Budizm, Jainizm gibi Hint kökenli dinlerden yeterince söz edilmemesi yahut hiç bahsedilmemesi ve bölümler arasındaki orantısızlık yüzünden eleştirilmiştir.

Eser, C. Edward Sachau tarafından tahkik edilerek Almanca’ya (1883-1884) ve İngilizce’ye (1887-1888) çevrilmiş, hem Arapça tahkikli neşri (Londra 1887) hem de Alberuni’s India adlı İngilizce çevirisi giriş ve notlarla birlikte yayımlanmıştır (I-II, London 1888, 1910; tıpkıbasım, Frankfurt 1993). Kitabın Arapça iki ayrı baskısı 1958’de Haydarâbâd’da ve 1983’te Beyrut’ta gerçekleştirilmiştir. Cumhuriyet’in ilk yıllarında Kıvâmüddin Burslan tarafından Türkçe’ye yapılan tercümesi henüz yayımlanmamış olup mütercimin kendi el yazısıyla kaleme aldığı nüsha Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi’nde bulunmaktadır.


BİBLİYOGRAFYA

Bîrûnî, Taḥḳīḳu mâ li’l-Hind, Haydarâbâd 1377/1958; a.e.: Alberuni’s India: An Account of the Religion, Philosophy, Literature, Geography, Chronology, Astronomy, Customs, Laws, and Astrology of India About A.D. 1030 (trc. E. C. Sachau), London 1910, I, 6-8, ayrıca bk. tercüme edenin girişi, s. XXIV-XXV.

Günay Tümer, “Beyrunî’nin Karşılaştırmalı Dinler Tarihi Çalışmaları”, Beyrunî’ye Armağan, Ankara 1974, s. 209-230.

a.mlf., Bîrûnî’ye Göre Dinler ve İslâm Dini, Ankara 1975.

Ahmad Hasan Dani, “Al-Bīrūnī’s India: A Re-Evaluation”, Al-Bīrūnī: Commemorative Volume - Proceedings of the International Congress Held in Pakistan, November 26 - December 12, 1973 (ed. Hakim Mohammed Said), Karachi 1979, s. 182-189.

A. M. A. R. Fatimi, “Al-Bīrūnī’s India”, a.e., s. 190.

Mohammad Aslam, “Al-Bīrūnī’s Methodology in India”, a.e., s. 329-335.

Bashir Ahmed Dar, “Al-Bīrūnī on Hindu Religious Thought”, a.e., s. 336-343.

F. J. Goldsmid, “Sachau’s Albiruni”, (1951), s. 129-142.

Kemal Ataman, “Re-Reading al-Bīrūnī’s India: A Case for Intercultural Understanding”, Islam and Christian-Muslim Relations, XVI/2, Birmingham 2005, s. 141-154.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2010 yılında İstanbul'da basılan 39. cildinde, 410-411 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER