ÜSKÜDÂRÎ, İsâmüddin

Müellif:
ÜSKÜDÂRÎ, İsâmüddin
Müellif: FUAT GÜNEL
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2016
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 05.06.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/uskudari-isamuddin
FUAT GÜNEL, "ÜSKÜDÂRÎ, İsâmüddin", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/uskudari-isamuddin (05.06.2020).
Kopyalama metni
Adı Mustafa, künyesi Ebü’l-İsmet olup İsâmüddin lakabıyla tanınır. Nisbesinden Üsküdarlı olduğu anlaşılmaktadır. Babasının adı Abdullah, dedesinin adı Sâlim’dir. Dinî ve edebî ilimleri tahsil ettikten sonra imtihanla ilmiye sınıfına girdi (1167/1754). Üsküdar (1192/1778) ve Edirne’de (1201/1787) müderrislik görevinde bulundu. Kadılık yaptığı da kaydedilir. Nakşibendiyye tarikatına girerek Kâşgarlı Abdullah Nidâî’den hilâfet alan İsâmüddin Mustafa Efendi Üsküdar’da vefat etti. Vefatına dair farklı tarihler zikredilmekteyse de Sicill-i Osmânî’de (III, 471) “evâil-i Selîmiyye”de (III. Selim’in tahta çıkışının ilk zamanlarında) ifadesine yer verilmesi ölümünün 1203 (1789) yılında olduğunu (Osmanlı Müellifleri, I, 369) doğrulamaktadır. Üsküdârî’nin Ebü’l-Hüdâ Mehmed İsmet ve Ebü’l-Bekā-yı Ma‘sûm adlı iki oğlu müderris idiler.

Eserleri. Türkçe. 1. Şerhu ebyâti’t-Telhîs ve’l-Muhtasar. Müellifin bu eserine et-Tensîsu’l-muntazar fî şerhi ebyâti’t-Telhîs ve’l-Muhtasar adını verdiğini belirtmektedir. Ayrıca Şerhu ebyâti Muhtasari’l-meânî olarak da bilinir. Ebû Ya‘kūb es-Sekkâkî’nin Miftâḥu’l-ʿulûm’unun belâgata dair üçüncü bölümüne Hatîb el-Kazvînî’nin yazdığı Telḫîṣü’l-Miftâḥ adlı ihtisarı ile, Sa‘deddin et-Teftâzânî’nin Muḫtaṣarü’l-meʿânî adıyla bu ihtisara yazdığı kısa şerhte yer alan şâhid beyitlerin açıklamasına dairdir (İstanbul 1268, 1304, 1308). 2. Şerh-i Arûz-i Endelüsî. Ebü’l-Ceyş el-Endelüsî el-Ensârî tarafından el-Muḫtaṣar fî ʿilmi’l-ʿarûẓ adıyla yazılan eserin Muhsin-i Kayserî şerhine dayanılarak yapılmış Türkçe tercümesi ve şerhidir (İstanbul 1261, 1270, 1276, 1286, 1308). 3. Gülşen-i Şâhidî alâ Tuhfe-i Şâhidî. İbrâhim Şâhidî’nin Mes̱nevî için hazırladığı Tuḥfe-i Şâhidî adlı Farsça-Türkçe manzum sözlüğün şerhidir (Süleymaniye Ktp., Reşid Efendi, nr. 960). 4. Şerh-i Beyt-i Hüsrev-i Dihlevî (Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3497, vr. 111-112). 5. Şerh-i Kasîdetü’l-Münferice. İbnü’n-Nahvî’ye ait eserin şerhidir (Süleymaniye Ktp., H. Hüsnü Paşa, nr. 764; İbrâhim Efendi, nr. 613; TBMM Ktp., nr. 469, vr. 65b-139b). 6. eş-Şa‘şaatü’l-kameriyye fî şerhi’l-Kasîdeti’l-Mudariyye (Şerh-i Kasîde-i Mudariyye). Muhammed b. Saîd el-Bûsîrî tarafından yazılan, Hz. Peygamber’e salâtüselâm okumanın faziletine dair otuz dokuz beyitlik el-Ḳaṣîdetü’l-muḍariyye fi’ṣ-ṣalâti ʿalâ ḫayri’l-beriyye’nin şerhidir (Süleymaniye Ktp., Yahyâ Tevfik, nr. 1616). 7. Şerh-i Bânet Süâd. Kâ‘b b. Züheyr’in Hz. Peygamber’e sunduğu meşhur kasidesinin şerhidir (Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2758, vr. 1-28; Yahyâ Tevfik, nr. 1614, 59 varak). 8. Terceme-i Risâle-i Hakkıyye li-ʿAbdillâh el-Kaşgarî. Eserin adındaki “Risâle-i Ḥaḳḳıyye” ifadesi, Bâğçe-i Safâ-endûz’da (Esad Mehmed Efendi, s. 203) “Risâletü’l-Ḥâffîn” şeklinde kaydedilmişse de doğrusu Risâle-i Hakkıyye’dir (bk. Abdullah Nidâî-yi Kâşgârî, s. 25-26). 9. Şerh-i Kasîdetü’t-Tâiyye li-Abdilkādir el-Geylânî (İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı, Osman Ergin, Yazma, nr. 285, vr. 4-19; Süleymaniye Ktp., Tâhir Ağa Tekkesi, nr. 467, vr. 3-10). 10. Terceme-i Şerh-i Nevâbiġu’l-kelim. Zemahşerî’nin Nevâbiġu’l-kelim adlı eserinin Sa‘deddin et-Teftâzânî tarafından yapılan şerhinin tercümesidir (İA, XIII, 513). 11. et-Tuhfetü’d-Dâriyye fî şerhi’l-Kasîdeti’l-Ensâriyye (Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2758, vr. 29-33; 1171 [1758]). 12. Terceme-i Mefâtîhu’d-Deriyye. Bursalı Mehmed Tâhir, eserin Arapça olup Farsça dil bilgisi kurallarını içerdiğini, müellifinin de Ebû Bekir Sivâsîzâde Mustafa Efendi olduğuna dair bir not düşmüştür. 13. Müretteb Müfredât-ı Sipâhî. Tıbba dairdir (Süleymaniye Ktp., nr. 710, vr. 191-238). 14. Şerhu’l-Kasîdeti’t-Tantarâniyye. Tantarânî’nin Selçuklu Veziri Nizâmülmülk için yazdığı methiyenin şerhidir. 15. Şerh-i Miftâhu’l-Verîd. 16. Tercemetü’r-Risâleti’l-Mehdiyye. 17. Aksa’l-mefâd fî tercemeti’ş-şerhayn ve künhü’l-murâd fî beyâni Bânet Süâd. 18. Mîzânü’l-acem.

Arapça: Şerḥu’l-Ḳaṣîdeti’d-Dimyâṭıyye, Zâdü’l-ʿibâd fî şerḥi Ḳaṣîdeti’l-Bûṣîriyye el-müsemmâ bi Ẕuḫri’l-meʿâd (-ʿibâd) ʿalâ (fî) vezni Bânet Süʾâd (Muhammed b. Saîd el-Bûsîrî tarafından Kâ‘b b. Züheyr’in Lâmiyye’sine nazîre olarak yazılmış 204 beyitten meydana gelen eserin şerhidir), Şerḥu’t-Taṣrîf, Taʿliḳā ʿalâ târîḫi ʿAfîf Efendi (Arap edebiyatı hakkındadır, Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2758, vr. 34-39), Ḥâşiye ʿalâ Ḥâşiyeti’s-Seyyid ʿalâ şerḥi’l-Ḳuṭb ʿale’ş-Şemsiyye (mantık konusundadır, İstanbul 1259).

BİBLİYOGRAFYA :

İsâmüddin Üsküdârî, Şerhu ebyâti’t-Telhîs ve’l-Muhtasar (et-Tensîsu’l-muntazar fî şerhi ebyâti’t-Telhîs ve’l-Muhtasar), İstanbul 1268, s. 3; İbrâhim Şâhidî, Tuhfe-i Şâhidî (haz. Ahmet Hilmi İmamoğlu), Muğla 2005, s. 57; Abdullah Nidâî-yi Kâşgârî ve Hakkıyye Risâlesi (haz. Güler Nuhoğlu), İstanbul 2004, s. 24-26; Esad Mehmed Efendi ve Bağçe-i Safâ-endûz’u (haz. Rıza Oğraş), Burdur 2001, s. 203-204; Sicill-i Osmânî, III, 471; Osmanlı Müellifleri, I, 369-370; Nuri Yüce, “Zemahşerî”, İA, XIII, 513; Mahmut Kaya, “Bûsîrî, Muhammed b. Saîd”, DİA, VI, 469; Mücteba İlgürel, “Hâkim Mehmed Efendi”, a.e., XV, 189-190; Kenan Demirayak, “Kasîdetü’l-bürde”, a.e., XXIV, 566-568; Recep Cici, “Muhsin-i Kayserî”, a.e., XXXI, 48; Mustafa Çıpan, “Şâhidî, İbrâhim”, a.e., XXXVIII, 274; Ömür Ceylan, “Şerh”, a.e., XXXVIII, 566-567; İsmail Durmuş, “et-Tantarâniyye”, a.e., XXXIX, 577; Şükrü Özen, “Teftâzânî”, a.e., XL, 307.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2016 yılında İstanbul'da basılan EK-2. cildinde, 640-641 numaralı sayfalarda yer almıştır.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER