UTBÎ, Muhammed b. Abdülcebbâr

محمّد بن عبد الجبّار العتبي
Müellif:
UTBÎ, Muhammed b. Abdülcebbâr
Müellif: ERDOĞAN MERÇİL
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2012
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 08.12.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/utbi-muhammed-b-abdulcebbar
ERDOĞAN MERÇİL, "UTBÎ, Muhammed b. Abdülcebbâr", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/utbi-muhammed-b-abdulcebbar (08.12.2019).
Kopyalama metni
350 (961) yılında Rey’de doğdu. Sahâbeden Utbe b. Gazvân’a nisbetle Utbî diye anılır. Sâmânî Veziri Ebü’l-Hüseyin el-Utbî’nin torunudur. Ailesi kabile mensuplarıyla birlikte Rey’e yerleşmişti. Sâmânîler devrinde Horasan’da önemli bir görevde bulunan dayısı Ebû Nasr’ın yanına gitti ve Nîşâbur’da sâhibü’l-berîd olarak Sâmânî hizmetine girdi. Sâmânîler’in Horasan ordusu kumandanı Ebû Ali b. Ebü’l-Hasan es-Simcûrî ve Ziyârîler’den Kābûs b. Veşmgîr’e kâtiplik yaptı. Ardından Gazneli hânedanının kurucusu Sebük Tegin’e intisap etti. Bu arada Sebük Tegin ve Sultan Mahmud devrinin münşî ve ediplerinden Ebü’l-Feth el-Büstî’nin yanında çalıştı. Sebük Tegin’in ölümünden (387/997) sonra Sultan Mahmud’un hizmetine girdi. Bir süre Nasr b. Sebük Tegin’in yanında Horasan’da bulundu ve onun hakkında mersiye yazdı. Sultan Mahmud tarafından Garcistan Hükümdarı Ebû Muhammed b. Esed’e elçi olarak gönderildi (389/999), onu Sultan Mahmud adına hutbe okunması ve para bastırılması hususunda ikna etti. Bâdgīs’teki Genc-i Rustak sahib-i berîdliğine tayin edildi. Fakat buradaki Vali Ebü’l-Hasan el-Begavî’nin entrikası sonucu görevinden uzaklaştırıldı (413/1022). Bir süre Sultan Mesud’un yanında çalıştı. Ardından Nîşâbur’a yerleşip ilim ve edebiyatla meşgul oldu. 427’de (1036) vefat etti, 430 (1039) yılında öldüğü de rivayet edilir.

Eserleri. Utbî’nin günümüze ulaşan eseri meşhur Kitâbü’l-Yemînî’dir (Sîretü’l-Yemînî, Târîḫu’l-Yemînî, Târîḫu’l-ʿUtbî). Müellif, Arapça kaleme aldığı eserini 412 (1021) yılında tamamlayarak hâmisi Gazneli Veziri Ahmed b. Hasan el-Meymendî’ye sundu. Kitâbü’l-Yemînî Sebük Tegin, Yemînüddevle Sultan Mahmûd-ı Gaznevî ile çağdaşı hükümdar ve devletlerin 411 (1020) yılına kadar tarihini ihtiva etmektedir. Sultan Mahmud’un Hindistan seferlerinin yanı sıra Sâmânîler’in son dönemleri, Abbâsîler, Saffârîler, Simcûrîler, Büveyhîler, Ziyârîler, Karahanlılar, Gurlular, Garcistan şahları, Afganlar, Ferîgūnîler (Âl-i Ferîgūn) ve Hârizmşahlar (Altuntaşoğulları) hakkında değerli bilgiler içerir. Kitâbü’l-Yemînî’nin çok süslü ve ağır olan üslûbu İslâm dünyasında her zaman takdir edilmiştir. Utbî’nin, eserini yazarken Ebû İshak es-Sâbî’nin Büveyhî tarihine dair Kitâbü’t-Tâcî’sini örnek aldığı görülmektedir. Gazneli hükümdarlarını methedip kahramanlıklarını zikretmesine rağmen eserinde onların döneminin karanlık yönlerini de anlatmış, Gazneliler Devleti’nin batı kısımlarındaki olaylarla daha çok ilgilenmiştir. Çeşitli kütüphanelerde pek çok yazma nüshası bulunan Târîḫu’l-Yemînî yayımlanmış (nşr. Aloys Sprenger, Delhi 1847, Kahire 1286 [el-Fetḥu’l-Vehbî’nin hâmişinde], [Bulak 1290], İbnü’l-Esîr’in el-Kâmil’inin hâmişinde, Lahore 1300/1883), İhsan Zünûn es-Sâmirî eserin tenkitli neşrini gerçekleştirmiştir (Beyrut 1424/2004). Ali b. Zeyd el-Beyhakī Târîḫu’l-Yemînî’ye Meşâribü’t-tecârib ve ġavâribü’l-ġarâʾib adıyla bir zeyil yazmış, ayrıca eser üzerine muhtelif şerhler kaleme alınmıştır. Bunların en meşhurları Ebû Abdullah Hamîdüddin Mahmûd b. Ömer en-Necâtî en-Nîsâbûrî’nin Besâtînü’l-fużalâʾ ve reyâḥînü’l-ʿuḳalâ (Nuruosmaniye Ktp., nr. 3357; Süleymaniye Ktp., Fâtih, nr. 4410, Yenicami, nr. 859-860), Osmanlı âlimi Ahmed el-Menînî’nin el-Fetḥu’l-vehbî ʿalâ Târîḫi Ebî Naṣr el-ʿUtbî adlı eserleridir. Son kitap iki cilt halinde neşredilmiştir (Kahire 1286).

Ebü’ş-Şeref Necîbüddin Nâsıh b. Zafer Cerbâzekānî (Curfâdakānî), Târîḫu’l-Yemînî’yi 603’te (1206) Azerbaycan Atabegleri memlüklerinden Atabeg Cemâleddin Uluğ Barbeg Ayaba’nın veziri Ebü’l-Kāsım Ali b. Hüseyin’in isteğiyle Farsça’ya tercüme etmiş (Terceme-i Târîḫ-i Yemînî, Tahran 1272; nşr. Ca‘fer Şuâr, Tahran 1345 hş./1966), J. Reynolds tarafından İngilizce’ye çevrilmiştir (The Kitab-i Yamīnī, Historical Memories of the Amīr Sabuktagun and The Sultan Mahmud of Ghazna, London 1858, 1967, Lahore 1975). Ayrıca Hindistan’la ilgili kısımları Sir H. M. Elliot ve J. Dowson tarafından İngilizce’ye tercüme edilmiştir (The History of India as Told by its own Historians, London 1869 → New York 1966, II, 14-52). Eserin Terceme-i Emînî ve Terceme-i Târîḫ-i Yemînî adıyla yapılan (Delhi 1886, 1888) başka tercümeleri de vardır (Hânbâbâ, I, 1279-1280). Eseri Kilisli Rifat Türkçe’ye çevirmiştir. Târîḫu’l-Yemînî Ali b. Zeyd el-Beyhakī, İzzeddin İbnü’l-Esîr, Muhammed b. Hüseyin el-Beyhakī, Minhâc-ı Sirâc el-Cûzcânî, İbn Hallikân, Zehebî ve Mîrhând gibi birçok tarihçi tarafından kaynak olarak kullanılmış, Muhammed b. Ahmed en-Nesevî de eserine örnek almıştır. Ebû Mansûr es-Seâlibî, Utbî’nin Leṭâʾifü’l-küttâb gibi daha başka eserler yazdığını kaydederse de (Yetîmetü’d-dehr, IV, 397-406) bunların günümüze ulaşmadığı anlaşılmaktadır (ona nisbet edilen diğer eserler için bk. el-Yemînî, neşredenin girişi, s. ḥ, t).

BİBLİYOGRAFYA
Muhammed b. Abdülcebbâr el-Utbî, el-Yemînî fî şerḥi aḫbâri’s-sulṭân Yemîni’d-devle ve emîni’l-mille Maḥmûd el-Ġaznevî (nşr. İhsan Zünûn es-Sâmirî), Beyrut 1424/2004, neşredenin girişi, s. c-f; a.mlf., Târîḫ-i Yemînî (trc. Cerbâzekānî, nşr. Ca‘fer Şuâr), Tahran 1345 hş., s. 146, 214, 263, 324, 402, 483, 485, ayrıca bk. neşredenin girişi, s. 15-16, 22-25; Ebû Mansûr es-Seâlibî, Yetîmetü’d-dehr (nşr. M. Muhyiddin Abdülhamîd), Kahire 1377/1957, IV, 397-406; Storey, Persian Literature, I/1, s. 250-252; Brockelmann, GAL, I, 382-383; Suppl., I, 547-548; C. E. Bosworth, The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran: 994-1040, Edinburgh 1963, s. 9-10, 86, 279, not 105; a.mlf., “Early Sources for the History of the First Four Ghaznavid Sultans (977-1041)”, IQ, VII/1-2 (1963), s. 5-7; a.mlf., “al-ʿUtbī”, EI2 (İng.), X, 945; Hânbâbâ, Fihrist, I, 1279-1280; Şâkir Mustafa, et-Târîḫu’l-ʿArabî ve’l-müʾerrihûn, Beyrut 1980, II, 384-385; R. Rubinacci, “Upon the “al-Ta’rîkh al-Yamînî” of Abû Nasr al-‘Utbî”, Studia Turcologia Memoriae Alexii Bombaci Dicata, Napoli 1982, s. 463-467; J. S. Meisami, Persian Historiography to the End of the Twelfth Century, Edinburgh 1999, s. 47-66; Th. Nöldeke, “Über das Kitāb Jamīnī des Abū Nasr Muḥammad Ibn Abd al-Ğabbār al-Utbī”, Sitzungsberichte der philosophisch-historischen Classe der Kaiserlichen Akademie der Wiessenchaften, XXIII (1857), s. 15-102; Ali Anooshahr, “Utbī and the Ghaznavids at the Foot of the Mountain”, Ir.S, XXXVIII/2 (2005), s. 271-294; Andrew C. S. Peacock, “Utbi’s al-Yamīnī: Patronage, Composition and Reception”, Arabica, LIV/4, Leiden 2007, s. 500-524; M. Nazım, “Utbî”, İA, XIII, 83; Sitâr Ûdî, “Târîḫ-i Yemînî”, Dânişnâme-yi Cihân-ı İslâm, Tahran 1380/2002, VI, 262-264.
Bu madde ilk olarak 2012 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 42. cildinde, 236-237 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.