ALÂEDDİN ATTÂR

علاء الدين عطار
Müellif:
ALÂEDDİN ATTÂR
Müellif: HAMİD ALGAR
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 1989
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 05.06.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/alaeddin-attar
HAMİD ALGAR, "ALÂEDDİN ATTÂR", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/alaeddin-attar (05.06.2020).
Kopyalama metni

Hârizm’den Buhara’ya göç eden bir tüccarın üç oğlundan en küçüğüdür. Babası vefat edince kendisine düşen mirası almayıp Buhara’daki medreselerden birinde zâhidâne bir hayat sürmeye başladı. Tesadüfen bu medreseye uğrayan Hâce Bahâeddin Nakşibend durumunu beğenince onu mânevî evlât edindi ve kızıyla evlendirdi. Bu evlilikten oğlu Hasan dünyaya geldi. Bahâeddin Nakşibend, Attâr’a hemen zikir telkin etmeyip önce onu denemek ve nefis terbiyesinden geçirmek için odun toplamak ve Buhara çarşılarında yalın ayak elma satmakla görevlendirdi. Attâr şehrin itibarlı tüccarlarından olan iki kardeşinin hoşnutsuzluğuna rağmen bu vazifeleri severek yerine getirdi. Bir müddet sonra Bahâeddin kendisine zikir telkin edip onu sürekli sohbetinde bulundurmaya başladı. Kısa sürede şeyhin en seçkin müridi oldu ve mübtedî*lerin terbiyesiyle görevlendirildi.

Bahâeddin Nakşibend 791’de (1389) vefat edince, daha önce halife tayin ettiği Muhammed Pârsâ da dahil olmak üzere bütün müridleri Alâeddin Attâr’a biat ettiler. Buhara’da on yıl irşad faaliyetinde bulunduktan sonra 2 Receb 802 (28 Şubat 1400) tarihinde hastalandı. Yakında öleceğini söyleyerek müridlerine sünnete sımsıkı bağlı kalmalarını, Nakşibendî tarikatı usullerine her zaman riayet etmelerini ve arkasından yas tutmamalarını vasiyet etti. On sekiz gün sonra da vefat etti. Buhara yakınlarındaki Çagāniyân (veya Nevçagāniyân) köyünde toprağa verildi.

Alâeddin Attâr vefat etmeden önce her biri belli bir bölgeden sorumlu on halife tayin etti. Nakşibendî tarikatı bu halifeler sayesinde Buhara’nın dışına yayıldı. Müridlerinden Seyyid Şerîf el-Cürcânî’nin, “Hâce Alâeddin Attâr’ın hizmetine girmeden Allah Teâlâ’yı tanıyamadım” dediği rivayet olunur. Nakşibendî tarikatının devamını sağlamak bakımından Attâr’ın en önemli halifeleri Câmî ve Nevâî’nin mürşidi Sa‘deddîn-i Kâşgarî’nin şeyhi Mevlânâ Nizâmeddin Hâmûş ile Hâce Ubeydullah Ahrâr’ın mürşidi Ya‘kūb-i Çerhî’dir.

Alâeddin Attâr, gaybet* ve huzûr hallerini tasavvufun esası sayar. Bu hallerin de aşk ve muhabbet nisbetinde gerçekleşeceğini ifade eder. Cehrî zikri kabul etmekle birlikte daha çok hafî zikir üzerinde durur. Nefiy ve isbat usulünden çok murakabe* esasına ağırlık verir. Velîlerin kabirlerini ziyaret edip ruhlarına teveccüh etmekten bahseder; ancak mahlûkun yakınında bulunmaktansa Hakk’ın civarında bulunmanın daha doğru olacağını söyler.

Attâr’a, Bahâeddin Nakşibend’in sözlerini ve menkıbelerini toplayan Maḳāmât-ı Bahâʾeddîn Naḳşibend adlı bir eser atfedilmektedir. Selâhaddin b. Mübârek, Bahâeddin’in menâkıbına dair Enîsü’ṭ-ṭâlibîn adlı eserini yazarken muhtemelen bu eserden geniş ölçüde faydalanmıştır. Muhammed Pârsâ’nın (ö. 822/1419) Attâr’ın sohbet meclislerinde kaydettiği konuşmalardan bir kısmı, yirmi yedi parça halinde Reşeḥât’ta nakledilmiştir.


BİBLİYOGRAFYA

Muhammed Pârsâ, Ḳudsiyye, İstanbul 1291, s. 118-145; a.e. (nşr. Muhammed Tâhir Irâkī), Tahran 1354 hş./1975, s. 7.

, s. 389-392.

, s. 428-431.

Muhammed b. Hüseyin Kazvînî, Silsilenâme-i Ḫâcegân-ı Naḳşibend, Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 1381, vr. 9a.

Ali b. Hüseyin Vâiz el-Kâşifî, Reşeḥât, Taşkent 1329, s. 81-92.

İzzî, Tercüme-i Enîsü’t-tâlibîn, İstanbul 1328.

Abdülmecîd el-Hânî, el-Ḥadâʾiḳu’l-verdiyye, Kahire 1308, s. 14.

Hasan Shushud, Masters of Wisdom of Central Asia, Oxford 1983, s. 56-63.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1989 yılında İstanbul'da basılan 2. cildinde, 319-320 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER