BENNÂ, Ahmed b. Muhammed

أحمد بن محمد البناء
Müellif:
BENNÂ, Ahmed b. Muhammed
Müellif: TAYYAR ALTIKULAÇ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1992
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 25.05.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/benna-ahmed-b-muhammed
TAYYAR ALTIKULAÇ, "BENNÂ, Ahmed b. Muhammed", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/benna-ahmed-b-muhammed (25.05.2019).
Kopyalama metni

Mısır’ın liman şehirlerinden olan Dimyat’ta doğdu. Tahsil hayatının ilk devresini Kur’an’ı ezberleyerek ve muhitin ileri gelen âlimlerinden çeşitli konularda dersler alarak burada geçirdi. Doğduğu yere nisbetle Dimyâtî diye de meşhur olan Bennâ tahsilini ilerletmek üzere Kahire’ye gitti. Sultan b. Ahmed el-Mezzâhî ve Nûreddin eş-Şebrâmellisî’nin derslerine devam ederek her ikisinden kıraat, hadis ve fıkıh okudu. Ayrıca Nûreddin el-Üchûrî, Şehâbeddin el-Kalyûbî, Şemseddin el-Bâbilî gibi âlimlerin hadis derslerinden de faydalandı.

Bennâ kıraatteki senedinin, İbnü’l-Cezerî’ye ait Tayyibetü’n-Neşr’i kendisinden okuduğu Şebrâmellisî yoluyla kesintisiz olarak İbnü’l-Cezerî’ye ve dolayısıyla Hz. Peygamber’e ulaştığını söylemekte, senette yer alan hocaların adlarını da zikretmektedir (İthâfü fuzalâʾi’l-beşer, I, 79-80).

Kaynaklarda Bennâ’nın üç Hicaz seyahatinden söz edilerek bunlardan ilkinde Burhâneddin el-Kûrânî’den hadis dersleri aldığı ve bu seyahatten Dimyat’a dönüşünde şöhretini sağlayan İthâfü fuzalâʾi’l-beşer adlı eseriyle diğer bazı kitaplarını yazdığı, ikinci seyahatinde ise Hicaz’dan Yemen’e geçerek bu yörenin meşhur Nakşibendî şeyhi Ebü’l-Vefâ Ahmed b. Acîl el-Yemenî ile buluştuğu zikredilmekte ise de (meselâ bk. Cebertî, I, 142), gerek adı geçen şeyhin 1074’te (1664) vefat ettiği (bk. Muhibbî, I, 346-347), gerekse bizzat kendisinin İthâfü fuzalâʾi’l-beşer’in mukaddimesinde bu eseri 1082’de (1672) yaptığı hac görevi vesilesiyle Medine’de kıraat ilmiyle meşgul bazı dostlarının teşviki üzerine yazdığını belirtmesi göz önünde bulundurulursa, sözü edilen eseri ilk hicaz seyahati dönüşünde yazdığı ve Yemen’e ikinci hac seyahati sonunda gittiği şeklindeki bilgilerin tarih sıralamasının doğru olmadığı görülmektedir. Bennâ’nın ilk Hicaz seyahatini 1664’ten önce yaptığı, buradan Yemen’e geçip Beytü’l-Fakīh adıyla bilinen beldede Ahmed b. Acîl’e intisap ederek bir süre hizmetinde bulunduğu, kendisinden hadis ve tarikat zikirleri öğrenip icâzet aldıktan sonra şeyhinin artık memleketine dönmesini ve irşad görevini üslenmesini istemesi üzerine Mısır’a gelerek irşad, tedris ve muhtemelen bazı eserlerini telif çalışmasına başladığı anlaşılmaktadır. İkinci Hicaz seyahati ise bizzat kendisinin 1672’de gerçekleştiğini belirttiği hac seyahatidir ve meşhur eseri İthâfü fuzalâʾi’l-beşer’i bu seyahatten döndükten sonra yazmıştır.

İkinci hac dönüşünden sonra bir sahil kasabası olan İzbetülburc’da yerleşen Bennâ, bir yandan Nakşibendî şeyhi olarak irşad görevine ağırlık verirken diğer yandan bilhassa kıraat ve hadis alanlarında pek çok talebe yetiştirdi.

Bennâ, üçüncü defa hac için gittiği Mekke’den Medine’ye dönüşünde hastalanarak 3 Muharrem 1117’de (27 Nisan 1705) vefat etti ve Bakī‘ Mezarlığı’na defnedildi.

Eserleri. 1. İtḥâfü fużalâʾi’l-beşer fi (bi)’l-ḳırâʾâti’l-erbaʿate ʿaşer. Müntehe’l-emânî ve’l-meserrât fî ʿulûmi’l-kırâʾât adıyla da bilinen eser, Bennâ’nın ilm-i kırâat alanındaki üstünlüğünün açık belgesi niteliğinde olup meşhur on imamın kıraatlerine ilâve olarak İbn Muhaysın, Yezîdî, Hasan-ı Basrî ve A‘meş’in kıraatlerini de ihtiva etmektedir. Eserin giriş bölümünde on dört imamla râvileri ve tarikleri hakkında bilgi verilmiş, ayrıca Hz. Osman’ın mushaflarındaki yazı kaideleri, kıraat âdâbı gibi konular üzerinde durulmuştur. Daha sonra kıraat usullerine geçilerek dil ve isnad açısından açıklamalar yapılmış, bundan sonra da teker teker sûreler ele alınarak kıraat farklılıkları izah edilmiştir. Eserde yeri geldikçe sûrelerdeki âyetlerin sayısından, âyetler içindeki resm-i hatla ilgili özelliklerden, farklı okuyuşların sebep olduğu mâna ayrılıklarından ve fıkhî meselelerden de söz edilmiştir. Eser tek cilt halinde İstanbul’da (1285) ve Ali Muhammed ed-Dabbâ‘ın tahkikiyle Kahire’de (1359), iki cilt olarak da Şâban Muhammed İsmâil’in tahkikiyle Beyrut’ta (1407/1987) basılmıştır. 2. Hâşiye ʿalâ Şerhi’l-Celâl el-Mahallî ʿale’l-Varakāt. Usûl-i fıkha dair olan bu eser (bk. el-VARAKĀT). Kahire’de neşredilmiştir (1303, 1326, 1332). 3. Beyânü’s-sahîh ve’l-muʿtemed. Yazma bir nüshası Patna’da Hudâbahş Kütüphanesi’ndedir (nr. 96, 9 varak). 4. Habvetü’s-selâm (Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye, nr. 287). 5. Manzûmetü yâʾâti’l-izâfe (Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye, nr. 292). 6. ez-Zehâʾir ve’l-mühimmât fîmâ yecibü’l-îmânü bihî mine’l-mesmûʿât. Kıyamet alâmetlerine dairdir. 7. Muhtasarü’s-Sîreti’l-Halebiyye (bk. İNSÂNÜ’l-UYÛN). 8. es-Sırrü’l-müfîz fi’smihî teʿâlâ ʿazîz. 9. Nuhbetü’r-resâʾil ve bulgatü’l-vesâʾil fî şerhi’l-hurûf ve’l-esmâʾ (Bennâ’nın diğer eserleri için bk. , II, 454).


BİBLİYOGRAFYA

Bennâ, İtḥâfü fużalâʾi’l-beşer (nşr. Şâban Muhammed İsmâil), Beyrut 1407/1987, I, 6365, 79-80;  a.e., nâşirin mukaddimesi, I, 43-59.

, I, 346-347.

Muhammed b. Tayyib el-Kādirî, Neşrü’l-mes̱ânî (nşr. Muhammed Haccî – Ahmed et-Tevfîk), Rabat 1403/1982, II, 392-393.

, I, 141-142.

, I, 885.

, II, 327;  Suppl., II, 454.

, I, 20, 540; II, 571, 630.

, I, 167-168.

, I, 299.

, II, 71.

, I, 365.

el-Fihrisü’ş-şâmil (maḫṭûṭâtü’t-tecvîd), Amman 1986, II, 434.

A. Jeffery, “al-Dimyāṭī”, , II, 293.

Bu madde ilk olarak 1992 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 5. cildinde, 457-458 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.