el-VARAKĀT

الورقات
el-VARAKĀT
Müellif: NECMETTİN KIZILKAYA
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2012
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 16.07.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/el-varakat
NECMETTİN KIZILKAYA, "el-VARAKĀT", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/el-varakat (16.07.2020).
Kopyalama metni

Tam adı el-Varaḳāt fî uṣûli’l-fıḳh olup el-Kitâb, er-Risâle ve el-Muḳaddime olarak da anılmakla birlikte el-Varaḳāt adıyla tanınmıştır (İbn Zekrî et-Tilimsânî, I, 260; , II, 2005-2006). Cüveynî’nin el-Burhân gibi kapsamlı bir eserin yanı sıra ezberlenmesi kolay, yaklaşık 1600 kelimeden oluşan (Hallaq, III/2 [1992], s. 194-195) veciz bir usul risâlesi telif etmesi bunun eğitim amacıyla hazırlandığını düşündürmektedir. Onun Nîşâbur Nizâmiye Medresesi’nin başına getirilip yaklaşık otuz yıl bu görevi sürdürmesi ve el-Varaḳāt’ın ilk dönemlerden itibaren usul eğitimi alan mübtedîlere okutulması bu ihtimali güçlendirmektedir. Nitekim Kalkaşendî, fetva ve tedris icâzetlerinden bahsederken ezberlenip bir hocaya arzedilen eserler arasında el-Varaḳāt’ı da sayar (Ṣubḥu’l-aʿşâ, XIV, 373). Ayrıca Cüveynî’ye kadar usul konularını kapsayıcı nitelikte özlü bir eserin kaynaklarda zikredilmemesi el-Varaḳāt’ın fıkıh usulü eğitimi için kaleme alınan ilk eser olduğunu gösterir niteliktedir.

Usul konularının neredeyse tamamını içeren el-Varaḳāt’ın başında usûl-i fıkhın mânası, hükmün nevileri, fıkıh-ilim-zan-şek arasındaki fark hakkında kısa açıklamalara yer verilip fıkıh usulünün ana konuları (bab) sayılmaktadır. Daha sonra ayrı başlıklar altında şu on altı konu ele alınmaktadır: Kelâmın kısımları, emir, nehiy, âm-hâs, mücmel-mübeyyen, zâhir-müevvel, fiiller, nesih, icmâ, haberler, kıyas, hazr-ibâha, delillerin tertibi, müftüde bulunması gereken şartlar, müsteftîde bulunması gereken şartlar, ictihad. Fiilî ve takrirî sünnete “ef‘âl”, kavlî sünnete “ahbâr”, sahâbî kavline “icmâ”, istishâbü’l-hâl konusuna “hazr ve ibâha” başlığı altında değinilmektedir. el-Burhân ile el-Varaḳāt arasında tertip açısından benzerlikler yanında bazı farklılıklar da mevcuttur. Cüveynî el-Burhân’da şer‘î hükümleri “beyân” üst başlığı altında yer alan emir ve nehyin altında incelerken (I, 308-313) el-Varaḳāt’ta bunlara mukaddimede yer vermiştir. Nesih konusunu el-Burhân’ın sonunda “tercih” bölümünün altında incelemesine karşılık (II, 1293, 1315) el-Varaḳāt’ta müstakil bir konu olarak Hz. Peygamber’in fiillerine ayırdığı bölümden sonra icmâdan önce ele almıştır. Kelâm yönü de olan “hazr ve ibâha” meselesine el-Varaḳāt’ta kıyas bahsinden sonra değinirken el-Burhân’da bunu mukaddimede hüsün ve kubuh başlığı altında incelemiştir. Birkaç istisna dışında (s. 20, 27) el-Varaḳāt’ta görüş farklılıklarına temas edilmez. Eserin çeşitli neşirleri yapılmıştır (Kahire 1306, Şehâbeddin el-Karâfî’nin Şerḥu Tenḳīḥi’l-fuṣûl’ü ile birlikte; Dımaşk, ts., Mecmûʿu Erbaʿa mütûn uṣûliyye adlı derlemede usule dair üç eserle birlikte, Cemâleddin el-Kāsımî’nin ta‘lîkātıyla; nşr. Abdüllatîf Muhammed el-Abd, Kahire 1397/1977; Kahire 1993, Mütûn uṣûliyye mühimme içinde; nşr. Ferîd Mustafa Selmân, Riyad 1412; Riyad 1416/1996, Şerefeddin el-İmrîtî’nin nazmı ile birlikte; nşr. Âdem İlûrî, Agefe, ts.).

el-Varaḳāt üzerine Şâfiîler’in yanı sıra Hanefî, Mâlikî ve Hanbelî âlimleri tarafından birçok şerh, hâşiye ve ta‘lik çalışması yapılmıştır. Bunlardan bazıları şunlardır: 1. İbnü’s-Salâh eş-Şehrezûrî (ö. 643/1245), Şerḥu’l-Varaḳāt fi’l-uṣûl (nşr. Muhsin Sâlih Mollanebî Sâlih el-Kürdî, Mekke 1428/2007). Bilindiği kadarıyla eser üzerine yazılan ilk şerhtir. 2. Firkâh, Şerḥu’l-Varaḳāt (nşr. Sâre Şâfî el-Hâcirî, Beyrut 1422/2001). Sonraki müelliflerin çokça faydalandığı bu şerhin adı ed-Derekât şeklinde de kaydedilir (, I, 487; Suppl., I, 671; Abdullah Muhammed el-Habeşî, III, 2128). 3. Celâleddin el-Mahallî, Şerḥu’l-Varaḳāt. Çeşitli baskıları yapılan eser (Kahire 1303, 1329, 1332, 1343, 1344, 1374/1955, 1379; Riyad 1417/1996; nşr. Ebû Âişe Abdülmün‘im İbrâhim, Mekke 1996; nşr. Hüsâmeddin Mûsâ Affâne, Riyad 1421/2001; nşr. İzzeddin Hişâm b. Abdülkerîm el-Bedrânî, Tavżîḥu’l-müşkilât min Kitâbi’l-Varaḳāt adıyla, İrbid 1423/2003) el-Varaḳāt’ın en önemli şerhlerinden biridir ve üzerine pek çok şerh ve hâşiye yazılmıştır: a) Ahmed b. Ahmed b. Abdulhak es-Sünbâtî, Ḥâşiye ʿalâ Şerḥi’l-Maḥallî li’l-Varaḳāt. b) İbn Kāsım el-Abbâdî, eş-Şerḥu’l-kebîr ʿale’l-Varaḳāt (Ḥâşiye ʿalâ Şerḥi’l-Varaḳāt, Kahire 1307, Karâfî’nin Şerḥu Tenḳīḥi’l-fuṣûl’ünün kenarında; nşr. Seyyid Abdülazîz ve Abdullah Rebî‘, I-II, Kahire/Riyad-Cidde 1416/1995). Eserin girişinde ifade edildiğine göre bu şerh/hâşiye hem el-Varaḳāt hem Mahallî’nin şerhi üzerine yapılmıştır. Abbâdî ayrıca eş-Şerḥu’ṣ-ṣaġīr ʿale’l-Varaḳāt adıyla bir hâşiye daha kaleme almış olup (Şevkânî’nin İrşâdü’l-fuḥûl’ünün kenarında, Kahire 1347, 1356; Beyrut 1399/1979) eser Mahallî’nin şerhiyle kendisinin Şerḥu’l-kebîr’inin cem‘ ve muhtasarı mahiyetindedir. Şebrâmellisî de Ḥâşiye ʿalâ Şerḥi’l-Varaḳāt adıyla bir eser yazmıştır. c) Ahmed b. Muhammed ed-Dimyâtî el-Bennâ, Ḥâşiyetü’d-Dimyâtî ʿalâ Şerḥi’l-Maḥallî ʿale’l-Varaḳāt (Kahire 1303, 1315, 1326, 1332, 1342, 1344, 1374/1955). d) Muhammed b. Ubâde el-Adevî el-Mâlikî, Ḥâşiyetü ʿUbâde ʿalâ Şerḥi’l-Maḥallî ʿale’l-Varaḳāt. e) Ahmed b. Abdullatîf el-Hatîb el-Câvî, Ḥâşiyetü’n-nefeḥât ʿalâ Şerḥi’l-Varaḳāt (nşr. Muhammed Sâlim Hâşim, Beyrut 1425/2004). 4. Şemseddin Muhammed b. Osman el-Mardînî, el-Encümü’ẓ-ẓâhirât ʿalâ ḥalli elfâẓi’l-Varaḳāt (nşr. Abdülkerîm b. Ali en-Nemle, Riyad 1415/1994, 1416/1996). 5. İbn İmâmü’l-Kâmiliyye diye bilinen Kemâleddin Muhammed b. Muhammed b. Abdurrahman el-Kâhirî, Şerḥu’l-Varaḳāt (nşr. Ömer Ganî Suûd el-Ânî, Amman 1422/2001). 6. İbn Kâvân olarak tanınan Hüseyin b. Ahmed el-Keylânî, et-Taḥḳīḳāt fî şerḥi’l-Varaḳāt (nşr. eş-Şerîf Sa‘d b. Abdullah eş-Şerîf, Amman 1419/1999). 7. İbn Zekrî et-Tilimsânî, Ġāyetü’l-merâm fî şerḥi Muḳaddimeti’l-İmâm. Eseri Hâlid b. Şücâ‘ el-Uteybî Medine el-Câmiatü’l-İslâmiyye’de (1415/1994), Muhanned Ev’idîr Meşnân, Cezayir’de el-Ma‘hedü’l-Vatanî el-Âlî’de yüksek lisans tezi olarak neşre hazırlamış ve bu sonuncusu basılmıştır (I-II, Cezayir-Beyrut 1426/2005). 8. Şemseddin el-Hattâb, Ḳurretü’l-ʿayn şerḥu Varaḳāti İmâmi’l-Ḥaremeyn (Muhammed b. Hüseyin el-Heddeh es-Sûsî et-Tûnisî’nin hâşiyesiyle birlikte, Tunus 1299, 1310-1312, 1323, 1351, 1368; Abdülhamîd b. Muhammed Ali Kuds’un Leṭâʾifü’l-işârât ilâ şerḥi Teshîli’ṭ-ṭuruḳāt’ı ile birlikte, Kahire 1330, 1343, 1369/1950; Ebû Muhammed Abdullah b. Hadrâ es-Selâvî’nin hâşiyesiyle, Fas 1317; nşr. Ahmed Mustafa Kāsım et-Tahtâvî, Kahire, ts. [2007]; nşr. Muhammed Sâlih b. Ahmed el-Garsî, Konya 1424/2003). Hattâb, eserinde daha çok Mahallî’nin şerhini esas almakla beraber Firkâh’ın şerhinden de faydalanmış, böylece her iki şerhi birleştirmiştir. 9. Şehâbeddin er-Remlî, Ġāyetü’l-meʾmûl fî şerḥi Varaḳāti’l-uṣûl (nşr. Hasan Abbas Kutb, Kahire 1426/2005; nşr. Osman Yûsuf Hâcî Ahmed, Beyrut 1426/2005). 10. İbrâhim b. Ahmed el-Haskefî (İbnü’l-Monlâ el-Halebî), Câmiʿu’l-müteferriḳāt min fevâʾidi’l-Varaḳāt adıyla mutavvel, et-Teḥârîrü’l-mülḥiḳāt ve’t-teḳārîrü’l-muḥaḳḳiḳāt adıyla mutavassıt ve Kifâyetü’r-riḳḳāt ilâ maʿrifeti ġurafi’l-Varaḳāt adıyla muhtasar şerhleri kaleme almıştır. 11. Hıdr Muhammed el-Lecmî, es̱-S̱emerât ʿale’l-Varaḳāt (Hama 1390/1970). el-Varaḳāt ile Mahallî’nin şerhi üzerine yapılmış bir ta‘liktir. 12. Abdullah b. Sâlih el-Fevzân, Şerḥu’l-Varaḳāt fî uṣûli’l-fıḳh (Riyad 1413, 1414, 1417).

el-Varaḳāt üzerine yapılan başlıca manzum çalışmalar da şunlardır: 1. Şerefeddin Yahyâ b. Nûreddin Mûsâ el-İmrîtî (ö. 890/1485 civarı), Teshîlü’ṭ-ṭuruḳāt naẓmü metni’l-Varaḳāt (Kahire 1357, 1415; nşr. Mahmûd Beyrûtî, Mecmûʿatü manẓûmâti ümmehâti’l-ʿulûm içinde, Dımaşk 1422/2001, Şemseddin el-Mardînî’nin el-Encümü’ẓ-ẓâhirât’ının içinde, Riyad 1416/1996, s. 27-37). Bu eser üzerine muhtelif şerhler yazılmıştır (Abdülhamîd b. Muhammed Ali Kuds, Leṭâʾifü’l-işârât ilâ şerḥi Teshîli’ṭ-ṭuruḳāt, Hattâb’ın Ḳurretü’l-ʿayn’ı ile birlikte, Kahire 1330, 1343). 2. Burhâneddin İbn Ebû Şerîf, Naẓmü’l-Varaḳāt. 3. İbn Zâkûr el-Fâsî, Naẓmü’l-Varaḳāt (Miʿrâcü’l-vüṣûl ilâ Semâvâti’l-uṣûl). Muhammed b. Ahmed b. Celûn bunu şerhetmiştir. 4. İbn Sened diye bilinen Osman b. Muhammed el-Vâilî en-Necdî el-Basrî, Naẓmü’l-Varaḳāt (eş-Şeẕerâtü’l-fâḫire fî naẓmi’l-Varaḳāti’n-nâḍıre). Müellif bu eseri ayrıca şerhetmiştir. 5. Muhammed b. Abdurrahman el-Mesîlî el-Cezâirî, Süllemü’l-vüṣûl ile’ḍ-ḍarûrî min ʿilmi’l-uṣûl fî naẓmi’l-Varaḳāt. Cezâirî bu eserini en-Nüsaḫu’l-mebẕûl li-ḳurrâʾi Süllemi’l-vüṣûl adıyla şerhetmiştir (nşr. Abdurrahman es-Senûsî, Cidde 1414; nşr. Ahmed b. Abdüllatîf el-Kārî, Beyrut 1416/1995). 6. Muhammed Mustafa Mâülayneyn el-Mağribî, Aḳdesü’l-enfüs (Fas 1321). 7. İbnü’l-Hasan er-Rabâtî, Naẓmü’l-Varaḳāt (Tıtvân 1362/1943) (el-Varaḳāt üzerine yapılan çalışmaların bir listesi, yazmaları ve baskıları için ayrıca bk. , I, 487; Suppl., I, 671-672; Abdullah Muhammed el-Habeşî, III, 2128-2135; İbn Zekrî et-Tilimsânî, Ġāyetü’l-merâm, neşredenin girişi, I, 85-96).

el-Varaḳāt’ı Ali Pekcan Türkçe’ye (bk. bibl.), Leon Bercher Fransızca’ya (Le Kitāb al-Varaqāt, traité de méthodologie juristique musulmane, Tunis 1930; Les fondements du fiqh, Kitāb al Waraqāt fi uçoul al Fiqh, Paris 1995) tercüme etmiş, David Vishanoff da esere bazı notlar ekleyerek A Handbook of Legal Theory: Imam al-Haramayn al-Juwayni, Kitab al-Waraqat fi usul al-fiqh ismiyle İngilizce’ye çevirmiştir (metni için bk. http://faculty-staff.ou.edu/V/David.R.Vishanoff-1/Translations/WaraqatWithCommentary.htm).


BİBLİYOGRAFYA

İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî, el-Varaḳāt (nşr. Abdüllatîf Muhammed el-Abd), Kahire 1397/1977, s. 8, 11, 20, 21-23, 24, 25, 27; a.e.: el-Burhân fî uṣûli’l-fıḳh (nşr. Abdülazîm ed-Dîb), Devha 1399, I, 99-101, 308-313, 489-490, 491-492; II, 1293, 1315.

a.mlf., A Guide to Conclusive Proofs for the Principles of Belief (trc. P. E. Walker), Reading 2000, tercüme edenin girişi, s. 22-24.

Firkâh, Şerḥu’l-Varaḳāt (nşr. Sâre Şâfî el-Hâcirî), Beyrut 1422/2001, neşredenin girişi, s. 27-32, 53-61.

, XIV, 373.

İbn Zekrî et-Tilimsânî, Ġāyetü’l-merâm fî şerḥi Muḳaddimeti’l-İmâm (nşr. Muhanned Ev’idîr Meşnân), Cezayir-Beyrut 1426/2005, I, 260; ayrıca bk. neşredenin girişi, I, 80-96.

İbn Kāsım el-Abbâdî, eş-Şerḥu’l-kebîr ʿale’l-Varaḳāt (nşr. Seyyid Abülazîz – Abdullah Rebî‘), Kahire 1416/1995, neşredenlerin girişi, I, 24-28,60-61; II, 36-44.

, II, 2005-2006.

, I, 885; II, 1502, 1624, 1630, 1981.

, I, 487; Suppl., I, 671-672.

, I, 149, 761; II, 310, 399.

R. W. Bulliet, The Patricians of Nishapur, Cambridge 1972, s. 124-125.

Abdullah Muhammed el-Habeşî, Câmiʿu’ş-şürûḥ ve’l-ḥavâşî, Ebûzabî 1425/2004, III, 2128-2135.

Abdullah Mustafa el-Merâgī, el-Fetḥu’l-mübîn fî ṭabaḳāti’l-uṣûliyyîn, Kahire 2007, III, 143.

Wael B. Hallaq, “Uṣūl al-Fiqh: Beyond Tradition”, Journal of Islamic Studies, III/2, Oxford 1992, s. 194-195.

Ali Pekcan, “Cüveynî’nin el-Varakât Adlı Eseri Üzerine Çeviri ve Değerlendirme”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy. 14, Konya 2009, s. 329-352.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2012 yılında İstanbul'da basılan 42. cildinde, 518-519 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER