CEHDAMÎ

الجهضمي
Müellif:
CEHDAMÎ
Müellif: ALİCAN TATLI
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1993
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 22.11.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/cehdami
ALİCAN TATLI, "CEHDAMÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/cehdami (22.11.2019).
Kopyalama metni

199 (815) veya 200 (816) yılında Basra’da doğdu. Daha sonra Bağdat’a yerleşti. Basra’da Ezd kabilesinden Cehâdıme kolunun yerleştiği mahalleye nisbetle anılır. Büyük dedesi Hammâd b. Zeyd’den (ö. 179/795) Ebü’l-Hüseyin İbn Ebû Ya‘lâ’ya (ö. 526/1131) kadar yaklaşık üç asır boyunca birçok değerli âlim yetiştiren bir aileye mensuptur. Cehdamî küçük yaşta ilme alâka duydu; İbnü’l-Muazzel’den fıkıh, Ali b. Medînî’den hadis öğrendi. Bunlardan başka aralarında Müsedded b. Müserhed, Ka‘nebî, Ebû Bekir b. Ebû Şeybe, Süleyman b. Harb ve kendi babası İshak b. İsmâil gibi muhaddislerin bulunduğu birçok hocadan hadis rivayet etti. Mûsâ b. Hârûn, Nesâî, İbn Mücâhid, Abdullah b. Ahmed b. Hanbel, Ebü’l-Kāsım el-Begavî, Ebû Amr İbnü’s-Semmâk, Niftaveyh, Ebû Bekir İbnü’l-Enbârî gibi tanınmış âlimler de kendisinden rivayette bulundular.

Mütevekkil-Alellah zamanında 860 yılında Bağdat’ın doğu tarafına kadı tayin edilen Cehdamî, Mühtedî-Billâh tarafından 869’da bu görevden alındı. Ancak Mu‘temid-Alellah ertesi yıl onu görevine iade etti. Daha sonra kendi isteğiyle Bağdat’ın batı tarafı kadılığına nakledildi (872). Dört yıl sonra da Bağdat’ın tamamına kadı oldu ve ölünceye kadar bu görevini sürdürdü (Hatîb, VI, 287-288).

Cehdamî ayrıca halife tarafından Saffârîler’den Ya‘kūb b. Leys’e gönderilen heyetlerin içinde yer almış (870, 875), Fars bölgesini ele geçiren Abdurrahman b. Vâsıl’a, esir aldığı Ahvaz nâibi İbn Müflih’i serbest bırakması için elçi olarak gönderilmiştir (875). Kaynakların çoğunda 22 Zilhicce 282 (11 Şubat 896) tarihinde vefat ettiği kaydedilirken bazı eserlerde 284’te (897) öldüğüne dair bir rivayete de yer verilir.

Mâlikî fıkhında büyük otorite olan Cehdamî bu mezhebin delillerini ortaya koymuş ve Irak’ta yayılmasını sağlamıştır. Yahyâ b. Eksem’in (ö. 242/857), Medineliler’in fıkhî görüşlerinin tartışıldığı bir meclise Cehdamî’nin gelmesi üzerine, “İşte Medine geldi” demesi, onun Medine fıkhını (Mâlikî fıkhını) çok iyi bildiğini göstermektedir. Ebü’l-Velîd el-Bâcî ictihad derecesini anlatırken İmam Mâlik’ten sonra Cehdamî’den başkasının bu dereceye ulaşmadığını söyler. Cehdamî hadis âlimlerince sika* kabul edilmiş, uzun ömürlü olması sebebiyle de yaşadığı devirde “âlî isnâd”lı hadis rivayet etmek isteyen hadis talebeleri kendisine başvurmuştur.

Bid‘at ehline şiddetle karşı çıktığı söylenen Cehdamî, resmî görevinden artakalan zamanının büyük kısmını hadise ve diğer ilmî çalışmalara ayırmıştır. Sarf, nahiv ve lugat ilminde ileri bir seviyeye ulaşmış, aynı zamanda şiirle de meşgul olmuştur. Müberred’in (ö. 286/899) kendisine çok saygı duyduğu ve, “Cehdamî sarf ilmi konusunda benden daha bilgilidir” dediği rivayet edilir. Kıraat ilminde de belli bir yeri olan Cehdamî, meşhur yedi imamdan Ebû Amr b. Alâ’nın kıraatini Nasr b. Ali el-Cehdamî’den, İbn Kesîr’in kıraatini babasından ve Nâfi‘in kıraatini Kālûn’dan öğrendi. Kādî İyâz, onun bir sonraki nesilden olan İbn Mücâhid ve İbnü’l-Enbârî’den de kıraat rivayet ettiğini söylemekteyse de Zehebî onu bu ilimde İbnü’l-Enbârî’nin hocaları arasında zikretmiş, İbnü’l-Cezerî de bu iki âlimin kıraat ilminde Cehdamî’den faydalandığını belirtmiştir. Diğer taraftan İbn Mücâhid, Nâfi‘in Kālûn tarafından rivayet edilen kıraatini İsmâil b. İshak’tan öğrendiğini söylediğine göre Kādî İyâz’ın sözü edilen tesbitinin doğru olmadığı anlaşılmaktadır.

Eserleri. Kur’an ilimleri, hadis ve fıkha dair kaleme aldığı eserlerden ancak birkaçı zamanımıza ulaşabilmiştir. 1. Ahkâmü’l-Kurʾân. İki ciltten ibaret olan eserin bir bölümü Kayrevan Camii Kütüphanesi’nde mevcuttur. 2. Müsnedü hadîsi Mâlik b. Enes. Bir nüshası Dârü’l-kütübi’z-Zâhiriyye’dedir. 3. Müsnedü (Tenkīhu) hadîsi Eyyûb es-Sahtiyânî. Bu eser de Dârü’l-kütübi’z-Zâhiriyye’dedir (bu üç eserin yazma nüshaları için bk. Sezgin, I, 88, 476). 4. Kitâbü Fazli’s-salât ʿale’n-nebî. 104 hadisten meydana gelen bir cüzdür. Dört yazma nüshası mevcut olan eser Nâsırüddin el-Elbânî tarafından neşredilmiştir (Dımaşk 1383/1963; Beyrut 1389/1969, 1397/1977). Alican Tatlı, Köprülü ve Ezher nüshalarını esas alarak eseri Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde yüksek lisans tezi olarak neşre hazırlamıştır (1989). 5. Kitâbü’l-Kırâʾât. Cehdamî’nin önemli eserlerinden biri olup yirmi imamın kıraatini ihtiva etmekte, ancak günümüze ulaşıp ulaşmadığı bilinmemektedir.

Cehdamî’nin kaynaklarda adı geçen diğer başlıca eserleri de şunlardır: Meʿâni’l-Ḳurʾân ve iʿrâbüh, el-İḥticâc bi’l-Ḳurʾân, el-Muvaṭṭaʾ, Ziyâdâtü’l-Câmiʿ mine’l-Muvaṭṭaʾ, Şevâhidü’l-Muvaṭṭaʾ, Müsnedü ḥadîs̱i S̱âbit el-Bünânî, Müsnedü ḥadîs̱i Ebî Hüreyre, es-Sünen, el-Mebsûṭ, Muḫtaṣarü’l-Mebsûṭ, Kitâbü’l-Ferâʾiż, Kitâbü’r-Red ʿale’ş-Şâfiʿî fî mesʾeleti’l-ḫumus, Kitâbü’r-Red ʿalâ Ebî Ḥanîfe, Kitâbü’r-Red ʿalâ Muḥammed b. el-Ḥasan, Kitâbü’l-Emvâl, Kitâbü’ş-Şüfʿa.


BİBLİYOGRAFYA

, IX, 476, 513, 516, 526.

İbn Mücâhid, Kitâbü’s-Sebʿa (nşr. Şevkī Dayf), Kahire 1972, s. 88.

, II, 158.

, s. 252.

, VI, 284-290.

, II, 166-181.

, VI, 129-140.

, XIII, 339-341.

a.mlf., Teẕkiretü’l-ḥuffâẓ, II, 625-626.

a.mlf., Maʿrifetü’l-ḳurrâʾ, I, 280.

, IX, 91-93.

, s. 92-93.

, I, 162.

, I, 443.

, I, 105-107.

, I, 20, 585; II, 1279, 1449, 1730.

, I, 273.

, I, 88, 475-476.

Ch. Pellat, “al-Azdî”, , s. 113.

Bu madde ilk olarak 1993 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 7. cildinde, 224-225 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.