MUALLİM CEVDET - TDV İslâm Ansiklopedisi

MUALLİM CEVDET

Müellif:
MUALLİM CEVDET
Müellif: AHMET GÜNER SAYAR
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2020
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 27.05.2022
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/muallim-cevdet
AHMET GÜNER SAYAR, "MUALLİM CEVDET", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/muallim-cevdet (27.05.2022).
Kopyalama metni

7 Mayıs 1883’te Bolu’da doğdu. Asıl adı Mehmed Cevdet olup soyadı kanunundan sonra İnançalp soyadını almıştır. Babası Mülâzım Mehmed Sâdi Efendi, dedesi bir tekke şeyhi olan Said Efendi’dir. Ailesi Doksanüç Harbi sırasında (1877-1878) Niş’ten göç ederek Bolu’ya yerleşmiştir. Mehmed Cevdet ilk ve orta öğrenimini Bolu ve Kastamonu’da tamamladı, daha sonra İstanbul’a giderek (1901) Dârülfünun Hukuk Mektebi’ne girdi. Babası hastalanınca, öğrencilerine 1 altın lira aylık veren Dârülmuallimîn’in edebiyat bölümüne kaydoldu. Aynı zamanda Beyazıt Camii’nde Arapça derslerine devam etti. Babasının vefatı üzerine hukuk öğrenimini üçüncü sınıfta terketmek zorunda kaldı. Dârülmuallimîn-i Âliye’den mezun olunca Dârüşşafaka’ya Arapça öğretmeni oldu, ayrıca özel dersler verdi. Bakü İslâm Cemaati’nin davetiyle Azerbaycan’a gitti (1907). Bakü’de kurulmasına ön ayak olduğu Füyûzât adlı öğretmen okulunda müdürlük ve hocalık yaptı. Ağaoğlu Ahmed’in çıkardığı gazetede yazılar yazdı ve konferanslar verdi. Bu faaliyetleriyle Azerbaycan Türkleri’nin uyanışında, din ve fırka çekişmelerinin ortadan kaldırılmasında büyük hizmetleri oldu. Bu arada Rusça öğrendi; Moskova’ya gitti ve ünlü yazar Tolstoy ile görüştü. 1908’de İstanbul’a öğretmenlik görevine döndü. Ancak öğrenmeye olan aşkı onu bu defa Avrupa’ya sevketti. Kendi imkânlarıyla gittiği Cenevre’de üniversitenin pedagoji bölümünde çocuk terbiyesi derslerine katıldı (1909). Ardından dört ay kalacağı Paris’e geçti. Collège de France’ta pedagoji, tarih ve felsefe konularında verilen ders ve konferansları, bu arada sosyolog Emile Durkheim’in konferanslarını takip etti. Bilhassa Henry Bergson’un derslerinden faydalandı. 1910 yılı sonlarına doğru İstanbul’a döndü. Dârülmuallimîn’de fenn-i terbiye, sarf ve nahiv, ma‘lûmat-ı medeniyye ve içtimâiyye dersleri verdi. 1910-1931 yılları arasında İstanbul’da çeşitli okullarda öğretmenlik yaptı. Muallim Cevdet olarak şöhret bulması bu yıllardaki görevinden dolayıdır.

1931’de sağlığının bozulması yüzünden öğretmenlikten ayrıldı. Başvekil İsmet Paşa’ya gönderdiği telgrafla Bulgaristan’a satılan arşiv belgeleri konusunu gündeme getirince İcra Vekilleri Heyeti kararıyla onun başkanlığında yeni bir evrak tasnif heyeti oluşturuldu. Fakat Muallim Cevdet hastalığının artması üzerine 15 Nisan 1935’te bu görevinden istifa etti. Bir ara İstanbul Kütüphaneleri Tasnif Heyeti reisliğini yürüttü. Ayrıca Topkapı Sarayı Kütüphanesi’nde bulunan kitap, harita ve krokileri inceleyen bir komisyonda görev aldıysa da hastalığı görevlerini yapmasına engel oldu. 3 Aralık 1935’te vefat etti, vasiyeti gereği Edirnekapı Mezarlığı’nda Babanzâde Ahmed Naim’in yakınına defnedildi. Ölümü için Ahmet Remzi Akyürek, “Bir mübeşşir geldi târîhin dedi / Etti Cevdet Cennet-i Me’vâ’yı câ” beytini tarih düşürmüştür. 1970 yılında çevre yolunun açılması sırasında Süheyl Ünver, kabrinin Edirnekapı Şehitliği’ne naklini gerçekleştirmiştir. Muallim Cevdet dürüst kişiliği, ahlâkı ve fikirlerindeki istikrarıyla aydınlar çevresinde iz bırakmıştır.

Muallim Cevdet’in yetişmesinde babasının önemli rolü olmuştur. Kastamonu İdâdîsi’nde hocalarından İsmâil Mâhir Efendi tasavvuf ve felsefe gibi farklı alanlara ilgisini çekti. Üzerinde etkili olan hocaları arasında Dağıstanlı Hâlis Efendi, Hakkı Paşa, Mehmed Esad Efendi ile Fransızca hocası Mehmed Galib Bey bulunmaktadır. Tarih çalışmalarında Ahmed Tevhid Bey’den çok istifade etmiştir. Doğu-Batı dengesini kurabilmesini İkdamcı Ahmed Cevdet’in makalelerine borçludur. Bununla beraber Muallim Cevdet öğrenme arzusu ve çalışkanlığıyla kendini geliştiren nâdir kişilerden biridir. Zamanının aydın çevrelerinde bilgi birikimi sayesinde herkesin dikkatini çekmiş ve entelektüel bir grubun liderliğini yapmıştır. Özellikle Abdülaziz Mecdi Efendi’nin tasavvufî sohbetlerini şahsî incelemeleriyle birleştirip İslâm dini ve kültürünün samimi bir müdafii olmuştur. Askerî Din Dersleri adlı eseriyle, Abdullah Cevdet’in İctihad’da çıkan İslâm karşıtı iddialarına ve Sadreddin Celâl’in (Antel) okullardan din derslerinin kaldırılmasına ilişkin sözlerine verdiği cevaplar bunun bir delilidir. Aynı zamanda Batı düşüncesinin büyük ustalarını tanıyan Muallim Cevdet, 1910’dan beri takip ettiği filozof John Dewey’in Türk hükümetine verdiği raporu en esaslı şekilde eleştiren kişidir.

Cumhuriyet’le birlikte Türkiye’de tarihî belgelerin bir değer taşıdığı bilincinin ortaya çıkmasında Muallim Cevdet’in yazıları ve konferansları ile büyük hizmetleri olmuş, bu sebeple Türk arşivciliğinin kurucusu sayılmıştır. Cevdet Paşa Kütüphanesi belgeleri başta olmak üzere Ayasofya, Defterhâne, Evkaf, Maliye, Meşihat, Bahriye, Tophane, Adliye belgeleri, Maarif Vekâleti evrak ve defterleriyle başvekâlet ve Hariciye belgeleri onun elinden geçmiştir. Bugün Osmanlı Arşivi’nde “Cevdet Tasnifi” diye anılan bu düzenlemede on yedi konu başlığı altında 960-1322 (1553-1904) yıllarına ait 216.572 belge yer alır (Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi, s. 396-397). Muallim Cevdet’in gayretleri sonucunda bütün arşiv belgeleri 1935’te hükümetin çıkardığı bir nizamnâme ile koruma altına alınmıştır. Ayrıca kütüphaneler için fihristlerin hazırlanmasında hizmetleri görülmüştür. Muallim Cevdet 970’i yazma olan toplam 8753 cilt kitabı, çeşitli tarihî belge, yazı ve levha ile notlarını içeren birçok defter ve zarfı vakfetmiştir. Onun ölümünden sonra notlarından bazıları Süheyl Ünver tarafından hazırlanan defter ve dosyalarla yok olmaktan kurtarılmıştır.

Eserleri. 1. Zamanımızda Usûl-i İnşâ ve Muhâbere (İstanbul 1341). Sade ve açık bir üslûpla mektup, arzuhal, ilmühaber vb. yazmayı göstermek amacıyla kaleme alınmıştır.

2. Şark İlyadası Şâhnâme (İstanbul 1928). Maarif Vekâleti’nin liseler için dünya edebiyatı şaheserlerinden bazı örnekler yayımlama projesi kapsamında Cevdet Bey’e de İran şairi Firdevsî’nin Şâhnâme’sinin tercümesi verilmişti. Firdevsî ve eseri hakkındaki bir mukaddimeden sonra Şâhnâme’nin bir özetinin ve bazı destanların tercümesinin yer aldığı eser, yayımından kısa bir süre sonra harf inkılâbı gerçekleştirildiğinden liselerde okutulamamıştır.

3. Askerî Din Dersleri (İstanbul 1928).

4. Spor Ruhu (1928). İngilizce’den çevrilen bu derlemede müellifin “Eski Türkler’de Spor Terbiyesi” başlıklı bir yazısı bulunmaktadır.

5. Ẕeyl ʿalâ faṣli’l-aḫiyyeti’l-fityâni’t-Türkiyye fî Kitâbi’r-Riḥle li’bni Baṭṭûṭa (İstanbul 1351/1932). İbn Battûta’nın seyahatnâmesinin Ahîlik’le ilgili kısmına hazırladığı Arapça zeyildir.

6. Müderris Ahmed Naim (İstanbul 1935).

7. Tarihî Sözlük. Ancak altı forması basılan eser müellifin vefatından dolayı tamamlanamamıştır. Osman Nuri Ergin basılan kısımları Muallim Cevdet’le ilgili kitabına eklemiştir.

Muallim Cevdet’in dil, mitoloji, terbiye, millî tarih ve biyografi konularında yetmiş beş makalesi yayımlanmıştır (makalelerinin bir listesi için bk. Ergin, s. 342-348). Onun Türk kültür dünyasına en büyük katkısı İstanbul Belediyesi’ne bağışladığı, bugün Taksim’de Atatürk Kitaplığı’nda korunan arşiv ve kitaplarıdır.


BİBLİYOGRAFYA

A. Süheyl Ünver, “Kırkambar”, Süleymaniye Ktp., Defter, nr. 251.

a.mlf., “Elyazılarımname”, Süleymaniye Ktp., Defter, nr. 153.

a.mlf., “M. Cevdet”, Türk Tarih Kurumu Dr. A. S. Ünver Arşivi, Dosya nr. 224.

a.mlf., “M. Cevdet Deryasından Damlalar”, Defter (Gülbün Mesara Arşivi).

a.mlf., “Cevdet Arşivi”, Süleymaniye Ktp., Defter, nr. 147, 791.

a.mlf., “M. Cevdet Notları”, Süleymaniye Ktp., Defter, nr. 224, 231, 232.

a.mlf., “Mehmed Cevdet”, Süleymaniye Ktp., Defter, nr. 297.

a.mlf., “Muallim Cevdet Hayatı ve Eserleri (1883-1935)”, Kitap ve Kitapçılık, sy. 1, İstanbul 1936, s. 18-20.

a.mlf., “Muallim M. Cevdet Hayatı, Eserleri ve Kütüphanesi”, Cumhuriyet, İstanbul 11 Kasım 1937.

a.mlf., “Türk Tıb Tarihi Hakkında M. Cevdet’in Bibliyografyası” (Osman Nuri Ergin, Muallim M. Cevdet’in Hayatı, Eserleri ve Kütüphanesi içinde), İstanbul 1937, s. 625-664.

Osman Nuri Ergin, Muallim M. Cevdet’in Hayatı, Eserleri ve Kütüphanesi, İstanbul 1937.

, s. 85.

Zeki Velidi Togan, Hâtıralar, İstanbul 1969, s. 603-606.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi (haz. Yusuf İhsan Genç v.dğr.), Ankara 1992, s. 396-397.

Bulgaristan’a Satılan Evrak ve Cumhuriyet Dönemi Arşiv Çalışmaları (haz. Mehmet Torunlar – Erol Çelik), Ankara 1993.

Ahmed Güner Sayar, A. Süheyl Ünver: Hayatı, Şahsiyeti ve Eserleri, İstanbul 1994, s. 160-166.

Neşet Çağatay, Güncel Konular Üzerine Makaleler, Ankara 1994, s. 261-276.

İsmail Yağcı, “Bulgaristan’a Satılan Osmanlı Arşivleri”, Türkiye, İstanbul 16 Şubat 1997.

A[dnan] Ö[tügen], “Muallim M. Cevdet’in Yazmaların Tasnifi Hakkında Mühim Bir Raporu”, Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, III/2, Ankara 1955, s. 185-199.

Mahmut Şakiroğlu, “Ölümünün 50. Yılında M. Cevdet İnançalp”, , sy. 23 (1985), s. 21-23.

Seyhan Büyükcoşkun, “Muallim Cevdet’in Evrakları Arasında”, Dergâh, sy. 49, İstanbul 1994, s. 11, 22.

a.mlf., “Muallim M. Cevdet’in Arşive ve Arşivciliğe Hizmetleri”, Dîvân: İlmî Araştırmalar, sy. 3, İstanbul 1997, s. 203-211.

Dursun Gürlek, “Biricik Kitap Kurdu Muallim Cevdet”, Kültür Dünyası, sy. 10, İstanbul 1998, s. 61-63.

Bayram Ürekli - Doğan Yörük, “Muallim Mehmet Cevdet İnançalp’ın Feridun Nafiz Uzluk’a Gönderdiği Bazı Mektuplar”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy. 9, Konya 2003, s. 357-396.

Rekin Ertem, “İnançalp, M. Cevdet (Muallim)”, , IV, 386-388.

“İnançalp, Mehmed Cevdet”, , IV, 169-170.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2020 yılında Ankara’da basılan 30. cildinde, 311-313 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER