SAÎD b. SULTÂN - TDV İslâm Ansiklopedisi

SAÎD b. SULTÂN

سعيد بن سلطان
Müellif:
SAÎD b. SULTÂN
Müellif: HATİCE UĞUR
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2008
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 27.10.2021
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-sultan
HATİCE UĞUR, "SAÎD b. SULTÂN", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/said-b-sultan (27.10.2021).
Kopyalama metni
1791’de Maskat’ta doğdu. Babası Sultân b. Ahmed’in 1804 yılında bir deniz savaşında korsanlar tarafından öldürülmesinin ardından kardeşi Sâlim ile birlikte Uman, Hürmüz Boğazı’ndaki bazı adalar, İran’ın güneyindeki liman şehri Benderabbas ve Zengibar’dan oluşan ülkenin yönetimini üstlendi. 1806 yılında, Suûdîler’in tahtı ele geçirmesi için destekledikleri kuzeni Bedir b. Seyf’i bertaraf ederek yönetimdeki gücünü pekiştirdi. Kardeşi Sâlim 1821’de ölünce yalnız başına ülkeyi yönetti. Önceleri Uman’da istikrarı sağlamaya ve Benderabbas’ı almayı hedefleyen İran’ı Basra körfezinin dışında tutmaya çalıştı. Bu arada büyük bir deniz ticaret filosu ve onu koruyacak güçlü bir donanma kurdu. Dış tehditler ve kabile reisleri arasındaki çekişmeler yüzünden zaman zaman Maskat’ı bırakarak Suhâr bölgesine çekildi. 1828’de sultanlığın Doğu Afrika’daki topraklarının merkezi Zengibar’a gitti. Zengibar’ın, Afrika’nın iç bölgelerinden fildişi ve kölelerin sahile taşınıp Hint Okyanusu ticaret ağı ile dünyaya pazarlandığı önemli bir ticaret merkezi olduğunu görünce burayı başşehir yapmaya karar verdi. Ancak bu kararını, yıllarca süren bir mücadelenin ardından 1837’de Mombasa’yı ele geçirerek Merzû hânedanını yıktıktan sonra gerçekleştirebildi (1840). Böylece Doğu Afrika sahillerinde sınırlarını genişletti ve nüfuzunu Mogadişu’dan Kap Delgado’ya kadar uzanan bölgedeki Arap kabileleri ve sahillerde yaşayan diğer kabileler üzerinde de kurdu. Bu başarılarıyla Uman’ı hem içeride hem dışarıda büyük bir güç haline getirdi. Bu sebeple Doğu Afrika İslâm tarihinde büyük önem taşıyan Zengibar Sultanlığı’nın kurucusu sayılmıştır.

Saîd b. Sultân, köle ticaretini yasaklaması hususunda kendisine baskı yapmaya başlayan İngiltere ile, bu yasaklamanın halkı için ekonomik bir darbe olacağını bilmesine rağmen ülkesindeki istikrara katkı sağlamak amacıyla bir antlaşma imzaladı. Ancak başarılı bir siyasetle yasaklama sürecini kırk yıl gibi uzun bir zamana yayarak başka gelir kaynakları aramak için vakit kazandı. Bir yandan fildişi ve kereste ticaretine ağırlık verirken bir yandan da Zengibar’da karanfil yetiştirilmesi için çok büyük yatırımlar yaptı ve üretimi teşvik yasaları çıkardı. Uyguladığı köklü yöntemlerle Zengibar’ı günümüzde de olduğu gibi dünyanın başta gelen karanfil üreticisi haline getirdi. Başşehrini Zengibar’a naklederken Uman’daki önde gelen Arap ve Hint tüccarlarını da beraberinde götürerek onlara ticarî hayatta çeşitli yetkiler tanıdı. Uluslararası ticarete büyük önem verdi. Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve Fransa başta olmak üzere çok sayıda ülkeyle ikili ticarî antlaşmalar imzalayarak ülkesine itibar kazandırdı. Zengibar adası onun zamanında Doğu Afrika’nın başlıca ticaret merkezi konumundaydı.

Uman, Hürmüz Boğazı ve Doğu Afrika tarihinde önemli bir rol oynayan Bû Saîd hânedanının en başarılı sultanı sayılan Saîd b. Sultân 1856 yılında Maskat’tan Zengibar’a gitmek için çıktığı deniz yolculuğu sırasında vefat etti ve hânedanın Zengibar’daki kabristanına gömüldü. Özel hayatı ile de çok konuşulan Sultan Saîd (kendisi bu unvanı hiçbir zaman kullanmamıştır) Zengibar’da iki büyük saray ve birçok bina yaptırmıştır. Bir kabile lideri gibi her gün halkın şikâyetlerini dinlerdi. Nikâhlı eşlerinden çocuğu olmayan sultanın farklı etnik kökenlere mensup yetmiş beş kadar câriyesinden toplam doksan dokuz kızı, yirmi bir oğlu dünyaya gelmiş, kendisinden sonra oğullarından ikisi Maskat’ta, dördü Zengibar’da hüküm sürmüştür.

BİBLİYOGRAFYA
L. W. Hollingsworth, Zanzibar under the Foreign Office: 1890-1913, London 1953, tür.yer.; N. R. Benett, A History of Arab State of Zanzibar, London 1978, s. 16-21, 23-54; Rudolf Saîd Reute, Salṭanatü ʿUmân ḫilâle ḥükmi’s-Seyyid Saʿîd b. Sulṭân (trc. Abdülmecîd Habîb el-Aynî), Basra 1983; Abdalla Saleh Farsi, Seyyid Said bin Sultan, Joint-Ruler of Oman and Zanzibar (1804-1856), New Delhi 1986; Ahmed Hamoud Maamiry, Omani Sultans in Zanzibar: 1832-1964, New Delhi 1988, s. 1-13, ayrıca bk. İndeks; E. Ruete, Memoirs of an Arabian Princess from Zanzibar, New York 1989, tür.yer.; Ehud R. Toledano, Osmanlı Köle Ticareti: 1840-1890 (trc. Y. Hakan Erdem), İstanbul 1994; ʿUmân fi’t-târîḫ, London 1995, s. 453-473; R. Hall, Empires of the Monsoon: A History of the Indian Ocean and its Invaders, London 1996; R. L. Pouwels, “East African Coast c. 780 to 1900 C.E”, The History of Islam in Africa (ed. N. Levtzion - R. L. Pouwels), Athens 2000, s. 251-271; Cemâl Zekeriyyâ Kāsım, Devletü Elbûsaʿîd, Ayn 1420/2000, s. 139-239; Hatice Uğur, Osmanlı Afrikası’nda Bir Sultanlık: Zengibar, İstanbul 2005, s. 38-41, 57; B. G. Martin, “Arab Migrations to East Africa in Medieval Times”, The International Journal of African Historical Studies, VII/3, New York 1974, s. 367-390; C. F. Beckingham, “Bū Saʿīd”, EI2 (İng.), I, 1281-1283; G. S. P. Freeman-Grenville, “Saʿīd b. Sulṭān”, EI2 (İng.), VIII, 856-857; a.mlf., “Zand̲j̲ibar”, a.e., XI, 449-450; Mustafa L. Bilge, “Bû Saîd Hânedanı”, DİA, VI, 339-340.
Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2008 yılında İstanbul’da basılan 35. cildinde, 578-579 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER