AHFEŞ el-EVSAT

الأخفش الأوسط
Müellif:
AHFEŞ el-EVSAT
Müellif: İNCİ KOÇAK
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1988
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 24.02.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/ahfes-el-evsat
İNCİ KOÇAK, "AHFEŞ el-EVSAT", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ahfes-el-evsat (24.02.2020).
Kopyalama metni
Aslen Belhli olup Basra’da yaşadı. Mücâşi‘ b. Dârim oğullarının âzatlısıydı. Ahfeş lakabıyla tanınan Arap dil âlimlerinin tarihî sıra itibariyle ikincisi ve en meşhur olanıdır. Ahfeş el-Ekber (el-Kebîr) diye bilinen Ebü’l-Hattâb’dan sonra bir müddet Ahfeş el-Asgar (es-Sagīr) lakabı ile anıldı. Ancak bu unvan daha sonra yetişen Ali b. Süleyman’a verilince kendisi tabakat yazarlarınca Ahfeş el-Evsat diye anılmaya başlandı ve nahiv sahasındaki otoritesi sebebiyle Ahfeş denilince ilk akla gelen o oldu. Tahsilini Basra’da tamamladı. En meşhur hocası, yaşça kendinden küçük olan Sîbeveyhi’dir. Hocasının hocalarından da okumuştur.

Ahfeş el-Evsat, Sîbeveyhi’nin en güçlü ve en meşhur talebesi, aynı zamanda yakın dostu oldu. Hocasının ölümünden sonra da onun el-Kitâb’ını okuttu ve bu eseri ilim dünyasına tanıttı. Hocası Sîbeveyhi, Bağdat’ta Ali b. Hamza el-Kisâî ile yaptığı meşhur münazarada yenik sayılınca Basra’ya döndü; uğradığı haksızlığı Ahfeş’e anlattı ve Ahvaz’a gitti. Ahfeş de Kisâî ile görüşmek üzere Bağdat’a hareket etti. Kisâî’ye yönelttiği sorularla onu zor durumda bırakmasına rağmen Kisâî’nin yakın ilgisini gördü ve onun isteği üzerine yanında kalarak çocuklarına ders verdi; kendisine de Sîbeveyhi’nin el-Kitâb’ını okuttu. Yine Kisâî’nin ısrarı üzerine Meâni’l-Kur’ân adlı eserini yazdı. Daha sonra Kisâî ile talebesi Ferrâ bu eseri örnek alarak aynı isimdeki kitaplarını yazdılar.

Nahivden başka kelâm, tefsir ve aruzla da meşgul oldu. Bununla beraber çalışmalarının ağırlık noktasını dil konuları teşkil etti. Halîl b. Ahmed’in on beş bahirlik aruz sistemine el-habeb veya el-mütedârik adıyla bir bahir daha ekleyerek aruz bahirlerini on altıya çıkardı. Sîbeveyhi’ye birçok konuda muhalefet ederek farklı görüşler ileri sürdü. Bu görüşlerin birçoğunu benimseyen Kûfeli dil âlimleri daha sonra Kûfe dil mektebini meydana getirdiler. Talebeleri arasında Ebû Osman el-Mâzinî, Ebû Hâtim es-Sicistânî, Riyâşî ve Kisâî gibi âlimler vardır. Onun Mu‘tezile mezhebinden olduğu bilinmektedir. Muhtelif kaynaklarda 210 (825), 215 (830) veya 221 (836) yılında vefat ettiği kaydedilmektedir.

Eserleri. 1. Kitâbü’l-Kavâfî. İlk defa 1970 yılında Dr. İzzet Hasan tarafından Şam’da, ikinci defa Ahmed Râtib en-Neffâh tarafından 1974’te Beyrut’ta yayımlanmıştır. 2. Meâni’l-Kur’ân. Dr. Fâiz Fâris’in tahkik ettiği ve 1979 yılında iki cilt halinde Küveyt’te basılan eseri ayrıca Abdülemîr Muhammed Emîn el-Verd de neşretmiştir (Beyrut 1985). 3. Kitâbü’l-Arûz. Tek nüshası Tanta Ahmediyye Kütüphanesi’nde (nr. 38/4865) bulunan on dört varaklık bu risâleyi Seyyid el-Bahrâvî Kahire’de yayımlanan Fusûl dergisinde neşretmiştir (1986, VI, sy. 2, s. 125-161). Diğer eserleri de şunlardır: Kitâbü’l-Evsaṭ fi’n-naḥv; Kitâbü’l-Meḳāyîs fi’n-naḥv; Kitâbü’l-Mesâʾili’l-kebîr; Kitâbü’l-Mesâʾili’ṣ-ṣaġīr; Kitâbü Ṣıfâti’l-ġanem ve elvânihâ ve ʿilâcihâ ve esnânihâ; Kitâbü’l-Vâḥid ve’l-cemʿ fi’l-Ḳurʾân; Kitâbü’t-Taṣrîf; Kitâbü’l-Aṣvât; Kitâbü’l-Erbaʿa; Kitâbü’n-Nevâdir; Kitâbü’l-İştiḳāḳ; Kitâbü Ġarîbi’l-Ḳurʾân ve Ġarîbü’l-ḥadîs̱.

BİBLİYOGRAFYA
Sîrâfî, Aḫbârü’n-naḥviyyîn el-Baṣriyyîn (nşr. F. Krenkow), Paris 1936, s. 4; İbnü’n-Nedîm, el-Fihrist, Beyrut 1398/1978, s. 77-78; Yâkūt, Mu‘cemü’l-üdebâʾ (nşr. Ahmed Ferîd Rifâî), Kahire 1355-57/1936-38 ⟶ Beyrut, ts. (Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî), XI, 224-230; İbnü’l-Kıftî, İnbâhü’r-ruvât (nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl), Kahire 1369-93/1950-73, II, 36-43; İbn Hallikân, Vefeyât (nşr. İhsan Abbas), Beyrut 1968-72, II, 380-381; Zehebî, Aʿlâmü’n-nübelâʾ, X, 206-208; Safedî, el-Vâfî, XV, 258-260; Süyûtî, Buġyetü’l-vuʿât (nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl), Kahire 1384/1964 ⟶ Beyrut 1399/1979, I, 590-591; Keşfü’ẓ-ẓunûn, I, 201; II, 1207, 1387, 1391, 1392, 1438, 1451, 1463, 1670, 1729, 1730, 1792; Tâhâ er-Râvî, Târîḫu ʿulûmi’l-luġati’l-ʿArabiyye, Bağdad 1949, s. 94; Sezgin, GAS, II, 613; VIII, 80; IX, 68-69, ayrıca bk. İndeksler; Şevkī Dayf, el-Medârisü’n-naḥviyye, Kahire 1968, s. 94-108; Nihad M. Çetin, Eski Arap Şiiri, İstanbul 1973, s. 61; a.mlf., “Mütedârik”, İA, VIII, 853; Ö. Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi, İstanbul 1973-74, I, 323-324; Fâiz Fâris, Meâni’l-Kur’ân [Ahfeş el-Evsat], Küveyt 1400/1979, Mukaddime, s. 13 vd.; Ömer Ferruh, Târîḫu’l-edebi’l-ʿArabî, I, 217-218; Ziriklî, el-Aʿlâm (Fethullah), III, 101-102; Abdülemîr Muhammed Emîn el-Verd, Menhecü’l-Ahfeşi’l-Evsat fi’d-dirâseti’n-nahviyye, Beyrut-Bağdat 1395/1975; Mahmûd Hüsnî Mahmûd, “Min mevâżıʿı’l-ḫalṭ beyne’l-Eḫâfîş en-nüḥât”, MMLAÜr., sy. 17-18 (1402-1403/1982), s. 35-54; Seyyid el-Bahrâvî, “Kitâbü’l-Arûz”, Fusûl, VI/2, Kahire 1986, s. 125-126; Brockelmann, “Ahfeş”, İA, I, 156-157; a.mlf. – Ch. Pellat, “al-Ak̲h̲fas̲h̲”, EI2 (Fr.), I, 331.
Bu madde ilk olarak 1988 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 1. cildinde, 526 numaralı sayfada yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.