CELÂLİYYE

جلالية
Müellif:
CELÂLİYYE
Müellif: ZEHRÂ TÂHERÎ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1993
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 24.06.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/celaliyye
ZEHRÂ TÂHERÎ, "CELÂLİYYE", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/celaliyye (24.06.2019).
Kopyalama metni

Hindistan’da muhtemelen XVII. yüzyıldan sonra ortaya çıkmıştır. Mensuplarının tarikatın kurucusu olduğunu kabul ettikleri Celâl-i Sânî’nin kimliği kesin olarak bilinmemekle birlikte onun 785’te (1384) vefat eden Sühreverdiyye tarikatının Buhâriyye kolu şeyhlerinden Celâleddin Hüseyin el-Buhârî olduğu tahmin edilmektedir. Ancak Celâleddin Hüseyin’inyaşadığı dönemle ona mensup olduğunu iddia edenler arasında büyük bir zaman boşluğu vardır ve dolayısıyla Celâliyye’nin tarihi oldukça karanlıktır.

Aslında Cemâleddîn-i Sâvî’nin (ö. 630/1232-33) çârdarb* âdâbını benimseyenlerin arta kalanlarından bir zümre olan Celâliyye tarikatı mensupları, Cevlekīler gibi Allah’a yöneliş için nefislerini öldürmeyi sağlamak amacıyla toplumun gelenek ve göreneklerine aykırı tutum ve davranışlarda bulunurlar, gerek bu davranış gerekse kılık ve kıyafetlerine karşı toplumun gösterdiği tepkiden etkilenmedikleri zaman nefislerini öldürdüklerine inanırlardı. Bustânü’s-seyâha müellifi Zeynelâbidîn-i Şirvânî (ö. 1253/1838) Celâlîler’in kendilerini Şiî saydıklarını, ilk üç halife ile Emevîler’e küfrettiklerini söyler. Şirvânî’ye göre Celâlîler namaz, oruç gibi ibadetle ilgili hususları bilmedikleri gibi sûfîlere has riyâzet, mücahede, zikir, evrâd ve murakabeden de habersizdirler. Başta esrar ve afyon olmak üzere her türlü uyuşturucu madde ve içki kullanırlar, bazıları yılan ve akrep gibi canlıları yer, yılda bir defa kapı kapı dolaşıp dilenmeyi gerekli sayarlardı. Mal biriktirmeyen ve evlenmeyen, “Kadın haram, lokma helâl, dem Seyyid Celâl’in demidir” diyen Celâlîler, şeyhlerinin sabah abdest alıp kıbleye dönerek tarikatlarının büyüklerini anmasını ibadet sayarlardı. Celâlîler’in bir pîrleri, bir de mürşidleri vardı. Pîrin görevi irşad ve telkinde bulunmaktı. Seyyid Celâl’in torunlarından olan mürşid Uç’ta oturur, Celâlî dervişleri yılda bir defa onun yanına giderek kendisinden niyazda bulunurlardı. Aynı müellif, Seyyid Celâleddin Hüseyin el-Buhârî’nin yaşadığı ve öldüğü Uç şehri sakinlerinin Celâlî dervişlerinden ibaret olduğunu kaydeder. Kalenderîler’in bir kolu özellikle Hindistan’da Celâliyye diye tanınmışlardır. Muhtemelen Zend hânedanının (1750-1794) son dönemlerinde yaşayan Celâlî şeyhlerinden Gulâm Ali Şâh-ı Celâlî müntesiplerinden bir kol Kaçarlar döneminde (1779-1924) Dervîşân-i Devregerd-i Celâlî adını almıştır. Gulâm Ali Şâh-ı Celâlî tarikata Şiîliği hâkim kılmış, Haydariyye ve Ehl-i Hakk’ın etkisi altına sokmak suretiyle de onu eski hüviyetinden uzaklaştırmıştır.

Ma‘sûm Ali Şah Celâlîler’in çârdarb olup dünyayı gezdiklerini, bazılarının ne bulurlarsa pîrlerine götürdüklerini, hidayet için pîrlerinin huzuruna gittiklerinde para ve eşya olarak neleri varsa orada bıraktıklarını, ondan sonra kendilerine bir külâh verildiğini, bu külâhı başlarına koyup şecerelerini de boyunlarına astıklarını, Azrâil can almaya geldiğinde çok çirkin olan yüzünü görmemek için külâhı gözlerine kadar indirdiklerini, pîrlerin müridlerinin hanım ve kızlarından gayri meşrû bir şekilde faydalandıklarını, müridlerin de bunu hoş karşıladıklarını bildirir (Ṭarâʾiḳ, II, 525). Ni‘metullahiyye tarikatına mensup olan Ma‘sûm Ali Şah’ın ifadesine göre, Zendler döneminin sonlarına doğru İsfahan’da bulunan bir Dervîşân-i Devregerd-i Celâlî grubunun uygunsuz davranışları yüzünden diğer dervişler ve özellikle Ni‘metullahiyye mensupları da Zend hânedanının gazabına uğramıştır. Cemâleddîn-i Sâvî’nin izinden gidenler gibi Celâlîler de baş, kaş, sakal ve bıyıklarını tıraş etmeyi tarikatlarının ilkeleri arasında sayarlardı. Tırâşnâme adlı mesnevi ile bazı risâlelerde çârdarbın nelere delâlet ettiği anlatılmaktadır. Bir yoruma göre çârdarb, tâlibin dünya sevgisini kendi varlığından kovduğunu, yürürlükte olan âdetlere değer vermediğini gösterir.

Celâliyye tarikatı Hâksâriyye, Dûde-i Acem, Ehl-i Hak, Gulâm Ali Şah Celâlîleri gibi büyük ölçüde inanç ve uygulama farklılıkları taşıyan birçok kola ayrılmıştır.

Genellikle cahil olan tarikat mensupları inanç, âdâb ve meslekleriyle ilgili konuları sır olarak kabul ettikleri için tarikat hakkında bizzat kendileri tarafından yazılı bilgi intikal ettirilmemiştir. Dolayısıyla bu konudaki bilgiler kendileri dışındaki yazarların anlattıklarıyla sınırlı kalmıştır.


BİBLİYOGRAFYA

Zeynelâbidîn-i Şirvânî, Bustânü’s-seyâḥa (nşr. Seyyid Saîd-i Tabâtabâî), İsfahan 1342 hş., s. 152 vd.

Seyyid Muhammed Ali Hâceddin, Keşkûl-i Ḥâksârî, Tebriz 1360 hş., tür.yer.

, II, 525.

Bu madde ilk olarak 1993 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 7. cildinde, 258-259 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.