LANE, Edward William

LANE, Edward William
Müellif: PHILIP CHARLES SADGROVE, İSMAİL DURMUŞ
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2003
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 26.08.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/lane-edward-william
PHILIP CHARLES SADGROVE, İSMAİL DURMUŞ, "LANE, Edward William", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/lane-edward-william (26.08.2019).
Kopyalama metni
Hereford’da doğdu. Orta öğrenimini Bath ve Hereford’da tamamlayıp Cambridge Üniversitesi’ne girdiyse de daha sonra buradan ayrılarak Londra’ya geçti ve gravür ressamlığı eğitimi gördü; bir yandan da Arapça öğrendi. Arap dilinde kısa zamanda uzmanlık düzeyinde ilerleme kaydetmesi şarkiyat araştırmalarına ilgi duymasına yol açtı. 1825’te Mısır’a gitti ve üç dönem halinde toplam on iki yıl kadar orada kaldı. Bu gidişlerinde Mısırlılar’ın örf, âdet, ahlâk ve geleneklerine dair yazmayı düşündüğü esere malzeme toplamak amacıyla Osmanlı kıyafeti giyip Mansurefendizâde adıyla halk arasında yaşadı; özel dersler alarak Arapça yazı dilinin yanında halk dilini de öğrendi. Müslüman bir Mısırlı gibi yaşayarak halkın dinî anlayışı hakkında geniş bilgi edindi.

1828’de İngiltere’ye döndükten sonra tuttuğu notlardan örf ve âdetlerle ilgili olanları Lord Brougham’a gösterdi; o da The Society for the Diffusion of Useful Knowledge’a Lane’in bu konudaki gözlemlerini genişletmesi için tekrar Mısır’a gönderilmesini teklif etti. Böylece 1833’te ikinci defa Mısır’a giden Lane iki yıl daha orada kaldı ve 1835’te geri döndü; birkaç ay sonra da kaleme aldığı eserini The Manners and Customs of the Modern Egyptians adıyla yayımladı (London 1836). Arkasından Elf leyle ve leyle’nin İngilizce’ye çevirisiyle ilgilendi. Ortaya koyduğu çalışma eserin Avrupa dillerine yapılan tercümeleri içinde aslına en uygun olanıdır; William Harvey tarafından resimlendirilip önce aylık fasiküller halinde, ardından ciltlenerek basılmıştır (I-III, London 1839-1841). Lane’in koyduğu zengin notların esere Ortaçağ Arap toplumunun kültür ve hayatına ilişkin tam bir ansiklopedi hüviyeti kazandırdığı görülür. Daha sonra bu notlar, yeğeni Stanley Lane-Poole tarafından Arabian Society in the Middle Age. Studies from the Thousand and One Nights adıyla müstakil olarak da yayımlanmıştır (London 1883). Yine bu sıralarda Kur’an’ın inanç esaslarıyla ilgili âyetlerini seçip İngilizce tercüme, not ve tefsirleriyle birlikte neşretti: Selections from the Ḳurʾān (London 1843).

Lane, 1842-1849 yılları arasında Mısır’da geçirdiği üçüncü devrede yazmayı planladığı Arapça-İngilizce sözlük için malzeme topladı ve Ezher şeyhi İbrâhim b. Abdülgaffâr ed-Desûkī’den yararlandı. Desûkī’den, önce Süyûtî’nin sözlük metodolojisine dair el-Müzhir fî ʿulûmi’l-luġa’sını, arkasından yedi yıl boyunca Murtazâ ez-Zebîdî’nin Tâcü’l-ʿarûs’unu okudu ve eseri İngilizce’ye çevirdi. Bu sebeple hazırladığı sözlüğün temel kaynağını Fîrûzâbâdî’nin el-Ḳāmûsü’l-muḥîṭ’i ile onun şerhi olan Tâcü’l-ʿarûs teşkil eder. 1849’da topladığı malzemeyle İngiltere’ye dönen Lane, Worthing’e yerleşti ve 10 Ağustos 1876’da ölümüne kadar bu sözlük üzerinde çalıştı.

Lane’e büyük şöhret kazandıran Arapça-İngilizce sözlüğü (An Arabic-English Lexicon), edebî eserlerin taranmasından çıkarılmış, eski sözlüklerde yer almayan birçok yeni kelime veya anlam içermesi, kelimelerin karşılıklarını titizlikle ve hatasız bir şekilde vermesi, yazarın Arap dili ve edebiyatına dair derin bilgisine dayanan birçok tenkit, ta‘lik ve şerh ihtiva etmesi gibi yönleriyle daha önceki benzer sözlüklerden çok üstündür. Kazimirski, Badger ve Dozy gibi daha sonra sözlük yazan şarkiyatçıların temel kaynağını teşkil eden eser bir Batılı’nın Arap diline yaptığı en büyük hizmet olarak kabul edilmiştir. Mukaddimesi de Arap dili ve sözlük çalışmalarının gelişimi üzerine kaleme alınmış başlı başına bir çalışma olup büyük bir değer taşımaktadır. Eser iç kapağında yazıldığına göre iki kitap (kısım) halinde hazırlanmış, bunlardan birincisi alfabetik düzende ve 3064 sayfa halinde sekiz cilt olarak basılmış (London 1863-1893), nâdir kelimeleri içereceği belirtilen ikinci kitap ise bazı malzemesi toplandığı halde hiç kaleme alınmamıştır; bunda, aynı konuda Dozy’nin Mülḥaḳu’l-meʿâcimi’l-ʿArabiyye adlı eserinin yayımlanması etkili olmuştur. Birinci kitabın Lane’in ölümünden sonra neşredilen son üç cildini baskıya hazırlayan kişinin, üstünde yazmamasına rağmen yeğeni Stanley Lane-Poole olduğu bilinmektedir. Mısır’da bulunduğu sıralarda çizdiği, orijinalleri “The Draft of the Description of Egypt” adı altında Oxford Bodleian Kütüphanesi’nde muhafaza edilen resimler de yine Lane-Poole tarafından Cairo Fifty Years Ago adıyla neşredilmiştir (London 1896). Lane’in ayrıca Kur’an, Arap edebiyatı, Arap ahlâk ve âdetlerine dair birçok makalesi basılmıştır. En büyük şarkiyatçılardan sayılan Lane’in hayatı, kişiliği ve eserleri hakkında başta yakın dostu İbrâhim ed-Desûkī olmak üzere (Ali Mübârek, XI, 9-13) birçok kişi tarafından çeşitli çalışmalar yapılmıştır (başlıcaları için bk. bibl.).

BİBLİYOGRAFYA
Ali Paşa Mübârek, el-Ḫıṭaṭü’t-Tevfîḳıyye, Bulak 1305, XI, 9-13; S. Lane-Poole, The Life of Edward William Lane, London-Edinburgh 1877; a.mlf., The Dictionary of National Biography, London 1949-50, XI, 512-515; A. Arberry, Oriental Essays, London 1960, s. 87-121; Ahmed Emîn, Feyżü’l-ḫâṭır, Kahire 1965, III, 39-66; a.mlf., “Ḳıṣṣatü ʿAlemiddîn”, es̱-S̱eḳāfe, CXXVIII/1, Kahire 1360/1941, s. 749-754; Adlî Tâhir Nûr, Edvârd Vilyem Lîn: el-Müsteşriḳu’l-kebîr, Kahire 1973; Leila Ahmed, Edward W. Lane, London-New York 1978; J. Rodenbeck, “Edward Said and Edward William Lane”, Travellers in Egypt, London 1998, s. 233-243; G. Roper, “Texts from Nineteenth-Century Egypt, The Role of E. W. Lane”, a.e., s. 244-254; H. L. Fleischer, “Edward William Lane”, ZDMG, XXX (1876), s. 612-616; A. Borruso, “Viaggi e scritti sull’Egitto di Edward William Lane”, Islàm. Storia e civiltà, XVIII/1, Tripoli 1987, s. 41-47; J. Thompson, “Of the ‘Osma’nlees, or Turks: An Unpublished Chapter from Edward William Lane’s Manners and Customs of the Modern Egyptians”, TSAB, XIX/2 (1995), s. 19-39; a.mlf., “Edward William Lane’s Description of Egypt”, IJMES, XXVIII (1996), s. 565-583; M. H. Monés, “Edward W. Lane and Joseph McPherson: Two Images of Islam”, Mecelletü Külliyyeti’l-âdâb, LVII/3, Kahire 1997, s. 15-33; D. S. Richards, “Edward Lane’s Surviving Arabic Correspendence”, JRAS, Series 3, IX/1 (1999), s. 1-25.

İsmail Durmuş - Philip Sadgrove
Bu madde ilk olarak 2003 senesinde Ankara'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 27. cildinde, 99-100 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.