MÜTEVEKKİL-ALELLAH, Yahyâ b. Şemseddin

المتوكّل على الله يحيى بن شمس الدين
Müellif:
MÜTEVEKKİL-ALELLAH, Yahyâ b. Şemseddin
Müellif: AHMET ÖZEL
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 2006
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 12.11.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/mutevekkil-alellah-yahya-b-semseddin
AHMET ÖZEL, "MÜTEVEKKİL-ALELLAH, Yahyâ b. Şemseddin", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/mutevekkil-alellah-yahya-b-semseddin (12.11.2019).
Kopyalama metni
27 Ramazan 877 (25 Şubat 1473) tarihinde Yemen’in kuzeybatı kesiminde Kevkebân’a bağlı Hısnıhadûrüşşeyh’te doğdu. Hz. Hasan’ın soyundan olup el-Baḥrü’z-zeḫḫâr müellifi Mehdî-Lidînillâh İbnü’l-Murtazâ’nın torunudur. Hısnüzzafîr’de Abdullah b. Ahmed eş-Şatbî, Abdullah b. Yahyâ en-Nâzırî ve Abdullah b. Mes‘ûd el-Havâlî; San‘a’da Ali b. Sâlih el-Ullefî, Muhammed b. İbrâhim ez-Zafârî, Seyyid el-Hâdî b. Muhammed ve Muhammed b. Ali el-Veşelî gibi âlimlerden Arap dili ve edebiyatı, kelâm, fıkıh, hadis ve tefsir okudu. Aklî ve naklî ilimlerde kendini yetiştirdi.

10 Cemâziyelevvel 912 (28 Eylül 1506) tarihinde Hısnüzzafîr’de imamlığını ilân etti; ulemâ ve şehrin önde gelenleri kendisine biat etti, çevreye mektuplar gönderdi, Cibâlülyemen gibi bazı bölgelerde imamlığı tanındı. Tihâme ve Aşağı Yemen bölgeleri ise Tâhirîler’den Sultan Âmir b. Abdülvehhâb’a tâbi idi. Mütevekkil, müslüman gemilerine saldıran Portekizliler’le savaşmak için 921’de (1515) Kızıldeniz’deki Yemen sahiline yakın Kemerân adasına yerleşen Memlük donanmasının kumandanı Emîr Hüseyin’e elçi göndererek Âmir’e karşı ondan yardım istedi. Bu sırada kendilerine yiyecek yardımı yapılması talebinin Âmir tarafından reddedilmesi üzerine Emîr Hüseyin ona savaş açtı, Zebîd ele geçirildikten sonra Âmir San‘a önlerinde öldürülüp Tâhirîler hânedanına son verildi (923/1517). Ardından Memlükler, Selâ’da bulunan Mütevekkil-Alellah’a karşı yürüyüp şehri kuşattılarsa da sultanları Kansu Gavri’nin Osmanlılar’la yaptığı savaşta öldürüldüğü haberi ulaşınca antlaşma yapıp savaştan vazgeçtiler.

Memlük ordusunun Yemen’i terketmesiyle San‘a, Sa‘de ve çevreleri, Ta‘ker (Ta‘kür) ve Taiz Mütevekkil’in eline geçti. Mütevekkil 922’de (1516) San‘a’yı zaptedince buradaki İsmâilîler’i şehirden sürdü (Nehrevâlî, s.168). Yavuz Sultan Selim, bu sırada Yemen’de kalan Memlük Çerkezleri’nin başına geçen ve San‘a’da Osmanlılar’a bağlılık arzeden kumandanlardan İskender’i Yemen’e hâkim ve serdar olarak tayin ettiyse de sonradan bazı Çerkezler ve Mütevekkil onu tanımadı. Yemen’in Osmanlı Devleti’ne bağlanması ancak 945 (1538) yılında Mısır Valisi Hadım Süleyman Paşa eliyle oldu. Bu sırada Aden Tâhirîler’den bir ailenin, Zebîd ve çevresi de Osmanlılar’a tâbi Memlükler’in nüfuzundaydı. Osmanlı kuvvetleri ilk olarak kuzeyden güneye doğru Cîzân (Ceyzân), Aden ve Şihr gibi sahil şehirleri ve çevresinde hâkimiyet kurarken Yemen’in büyük bir kısmı Mütevekkil’in elinde bulunuyordu. Bir taraftan Tâhirîler ve Cevf bölgesi şerifleriyle savaşmakta olan Mütevekkil ile oğlu Mutahhar, Osmanlılar’a karşı verdikleri mücadelede başarılı olamadılar. Mütevekkil’in 948’de (1541) ülkeyi oğulları arasında paylaştırması ve Mutahhar’a karşı diğer oğlu Şemseddin’i desteklemesi sebebiyle Mutahhar’la arası açıldı. Mutahhar babasına karşı Osmanlılar’la iş birliği yaptı. Cevf şerifleriyle İsmâilîler’in de Zeydîler’e karşı Osmanlılar’ı desteklemesi üzerine Osmanlı nüfuzu Güney Yemen’den başlayarak gittikçe genişledi. 952’de (1545) veya ertesi yılın başında (Yahyâ b. Hüseyin es-San‘ânî, s. 695-696; krş. EI2 [İng.], VII, 779) Mütevekkil oğlu Şemseddin’le birlikte Mutahhar lehine imamlıktan vazgeçip Kevkebân’a çekildi; Mutahhar San‘a’da yönetimi eline geçirerek kendi adına para bastırdı. Mütevekkil daha sonra Hısnüzzafîr’e gitti ve 7 Cemâziyelâhir 965 (27 Mart 1558) tarihinde burada vefat etti.

Mütevekkil-Alellah, Ehl-i sünnet’in dört imamına saygı gösterir, bu mezheplerin mensuplarına ve ulemâsına karşı çok iyi davranır, Zeydiyye’yi beşinci mezhep kabul ederdi. Nehrevâlî’nin, kendisinin ictihad ehli olduğunu ileri sürmesine rağmen bu ehliyete sahip bulunmadığını belirtmesi (el-Berḳu’l-Yemânî, s. 59-60) mezhep ayrılığından kaynaklanmış olmalıdır. San‘a’daki Mescidü’l-Ezher’i (926/1520), Sa‘de surlarını ve çeşitli şehirlerdeki bazı yapıları o inşa ettirmiştir.

Eserleri. 1. el-Es̱mâr fî fıḳhi’l-eʾimmeti’l-aṭhâr. Mehdî-Lidînillâh’ın Zeydî fıkhına dair el-Ezhâr adlı eserinin muhtasarıdır. Yemen’de meşhur eserlerden biri olup Muhammed b. Yahyâ Behrân, Ali b. Abdullah Revvâ’, Sâlih b. Sıddîk en-Nemâzî, Yahyâ b. Hamîd el-Mukrânî, Hasan b. Muhammed ez-Züreykī gibi âlimler tarafından şerhedilmiştir. 2. Ḳaṣaṣü’l-ḥaḳ fî medḥi ve ẕikri muʿcizâti seyyidi’l-ḫalḳ. 150 beyitlik bu manzumeyi müellifin oğlu Abdullah, Behrân ve Osman b. Ali el-Vezîr şerhetmiştir. 3. er-Risâletü’l-mâniʿa min istiʿmâli’l-muḥarremâti’l-câmiʿa. Afyon (haşîş), kât vb. sarhoş edici şeylerin haramlığıyla ilgilidir. 4. er-Risâletü’ṣ-ṣâdiʿa bi-esne’l-meṭâlibi’ş-şâmile li’l-feżâʾil ḥavle ḥadîs̱i “süddü’l-ebvâb illâ bâbe ʿAlî”. 5. Risâle fi’l-iddiḫâr. 6. Vaṣıyyetü’l-İmâm Şerefiddîn. 7. Baḥs̱ fî mesʾeleti’l-imâme ve’l-ḥisbe. 8. Haḳīḳatü’s-sükr. 9. Risâle ḥavle’l-maḳāmâti’l-erbaʿati’l-mevżûʿa fi’l-Ḥaremi’l-Mekkî. Mütevekkil’in ayrıca çeşitli sorulara verdiği cevaplar ve bazı tanınmış kimselere gönderdiği mektupları günümüze ulaşmıştır (eserlerinin bir listesi ve yazma nüshaları için bk. Abdullah b. Muhammed el-Habeşî, Müʾellefâtü ḥükkâmi’l-Yemen, s. 120-123; Meṣâdirü’l-fikri’l-İslâmî, s. 656-659; Abdüsselâm b. Abbas el-Vecîh, s. 1134-1136).

BİBLİYOGRAFYA
Nehrevâlî, el-Berḳu’l-Yemânî fi’l-fetḥi’l-ʿOs̱mânî (nşr. Hamed el-Câsir), Riyad 1387/1967, s. 59-60, 67-68, 86, 95-96, 168, 184, 188, 193; Muhammed b. Ömer et-Tayyib Bâfakīh, Târîḫu’ş-Şiḥr ve aḫbârü’l-ḳarni’l-ʿâşir (nşr. Abdullah Muhammed el-Habeşî), Beyrut 1419/1999, s.187, 222, 265, 267, 289, 298, 326; Yahyâ b. Hüseyin es-San‘ânî, Ġāyetü’l-emânî fî aḫbâri’l-ḳuṭri’l-Yemânî (nşr. Saîd Abdülfettâh Âşûr), Kahire 1388/1968, s. 634-635, 642-643, 653-658, 662-663, 676, 684, 688, 690-696, 713, 717-718, ayrıca bk. İndeks; Şevkânî, el-Bedrü’ṭ-ṭâliʿ, I, 278-280; Seyyid Mustafa Sâlim, el-Fetḥu’l-ʿOs̱mânî el-evvel li’l-Yemen, Kahire 1969, s. 39, 58, 82-85, 98, 113-126, 150, 155-178; Eymen Fuâd Seyyid, Meṣâdiru târîḫi’l-Yemen fi’l-ʿaṣri’l-İslâmî, Kahire 1974, s. 210; Fârûk Osman Abâza, el-Ḥükmü’l-ʿOs̱mânî fi’l-Yemen: 1872-1918, Beyrut 1979, s. 18-22; Abdullah Muhammed el-Habeşî, Müʾellefâtü ḥükkâmi’l-Yemen (nşr. E. Niewöhner-Eberhard), Wiesbaden 1979, s. 119-123; a.mlf., Meṣâdirü’l-fikri’l-İslâmî fi’l-Yemen, Beyrut 1408/1988, s. 655-659; a.mlf., Fihrisü maḫṭûṭâti baʿżi’l-mektebâti’l-ḫâṣṣa fi’l-Yemen, London 1994, s. 55, 377; Ahmed el-Hüseynî, Müʾellefâtü’z-Zeydiyye, Kum 1413, I, 44, 51, 57, 58, 82, 89, 156, 430, 468; II, 154, 223, 346, 414; Abdüsselâm b. Abbas el-Vecîh, Aʿlâmü’l-müʾellifîne’z-Zeydiyye, Amman 1420/1999, s. 1134-1136; J. R. Blackburn, “al-Mutawakkil ʿAlā’llāh”, EI2 (İng.), VII, 779-780.
Bu madde ilk olarak 2006 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 32. cildinde, 216-217 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.