BÂBÜRNÂME

بابورنامه
Müellif:
BÂBÜRNÂME
Müellif: ÖMER FARUK AKÜN
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
İlk Yayın Tarihi: 1991
Son Güncelleme Tarihi: -
Erişim Tarihi: 19.11.2019
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/baburname
ÖMER FARUK AKÜN, "BÂBÜRNÂME", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/baburname (19.11.2019).
Kopyalama metni
Doğrudan doğruya verilmiş bir adı olmadığı için Bâbürnâme’den başka Vekayi‘, Vâkıanâme, Vâkıât-ı Bâbürî, Vekāyi‘nâme-i Pâdişâhî ve Bâbüriyye dendiği gibi Farsça tercümelerinde de çok defa Tüzük-i Bâbürî ismini alır. En yaygın adı Bâbürnâme olmakla beraber iki yerinde Bâbür’ün ondan Vekayi‘ diye bahsetmesine bakılarak son zamanlarda bu isim tercih edilmeye başlanmıştır. Bâbür bir defasında da eseri için “tarih” sözünü kullanmıştır. Divanındaki bir rubâîsinde de hâtıratını Vekayi‘ adıyla zikretmiştir (“Bâbür’ün Şiirleri”, MTM, nr. 5, s. 327).

Eser herhangi bir önsöz veya bir giriş kısmı olmaksızın Bâbür’ün on iki yaşında Fergana tahtına çıkışı ile başlayıp ölümünden bir yıl öncesine kadar olan zaman içindeki hayat macerasını anlatmaktadır. 5 Ramazan 899 (9 Haziran 1494) ile 3 Muharrem 936 (7 Eylül 1529) arasını içine alan bu devrenin, eserin bazı kısımları kaybolduğundan, Temmuz 1503 - Mayıs 1504, Mayıs 1509 - 2 Ocak 1519, 1521’den birkaç gün hariç 13 Aralık 1520 - 17 Ekim 1525 ve Eylül 1529-1530 yılları arası eksiktir. Vak‘aların geçtiği coğrafî sahalara göre eserde sadece 1494-1503 (Fergana), 1504-1520 (Kâbil), 1525-1529 (Hindistan) yılları mevcuttur.

Aslî şekli elde olmadığı için neden ileri geldiği anlaşılamayan bu durum üzerinde, Bâbür’ün aradaki yılları yazmaya vakit bulamadığı, yahut utanıp anlatmaktan çekindiği hususlar olduğu yolunda inandırıcı olmaktan uzak bir kısım görüş ve ihtimaller ileri sürülmüştür. Bugün metinleri kayıp gözüken bazı yılların esasında yazılmış olduklarına dair ipuçları bulunmaktadır. Eserde eksik yıllara ait vak‘alar, Bâbür’ün yeğeni ve Bâbürnâme’yi tam şekliyle görmüş olan Mirza Muhammed Duglat’ın Târîh-i Reşîdî’sindeki hâtıraların yardımıyla büyük ölçüde tamamlanabilmektedir.

Her yılın ayrı bir fasıl halinde anlatıldığı Bâbürnâme’nin mihverini, Bâbür’ün siyasî iktidarını koruma ve yeni siyasî birlikler kurma yolunda yaptığı mücadeleler teşkil eder. Bu muhtevası ile Bâbürnâme kendiliğinden üç bölüme ayrılmaktadır. Bu üç safhada da Bâbür vak‘aları bir mekân bağlantısı içinde ele alır. 1494-1503 yılları arasındaki zamanın teşkil ettiği ilk bölüm, Bâbür’ün kendi memleketi Fergana’da geçen hadiseleri nakleder. Fergana ülkesini tanıtan geniş bilgiden (Vekayi‘, I, 1-5) sonra babası Ömer Şeyh Mirza ile Bâbür’ün her iki amcası Sultan Ahmed Mirza ve Sultan Mahmud Mirza’nın hal tercümeleri ve yaptıkları işlerle Baysungur Mirza’nın mücadelelerinin yer aldığı bu bölüm, Bâbür’ün Semerkant üzerine giriştiği seferleri ve bütün ülkeyi istilâ eden Özbek Sultanı Şeybânî Han’a (Şeybak Han) karşı mağlûbiyetle neticelenen mücadelelerini içine almaktadır. Sahne olduğu hadiselerle ilgili olarak başlı başına bir fasıl halinde ayrıca Semerkant’ın da coğrafî ve sosyal bir tablosu verilir.

1504-1520 yıllarına ait ikinci bölüm, ülkesini Özbekler’e terketmek mecburiyetinde kalan Bâbür’ün Fergana’dan ayrılıp yeni bir siyasî birlik kurmak üzere gittiği Kâbil devresini, orada bir yandan Şeybânî Han’a karşı mücadelesini sürdürürken bir yandan da Afganistan’ı hâkimiyeti altına alışını ve daha sonra Hindistan’a başlattığı akınları anlatır. Bu bölümde de buradaki hayatına sahne olması dolayısıyla Kâbil vilâyetinin çok geniş coğrafî, idarî ve etnik bir tablosu çizilir (Vekayi‘, II, 136-158). Daha önceki bölümde babası ve amcaları için yaptığı gibi burada da Hüseyin Baykara’nın hayatı ve çevresindeki insanlar hakkında orijinal bilgiler veren çok etraflı bir fasıl açar (Vekayi‘, II, 177-201).

Üçüncü bölüm, 1525’ten başlayarak 1529 Eylülüne kadar ardarda kazanılan zaferlerle Bâbür’ün Hindistan-Türk İmparatorluğu’nu kurduğu Hindistan devresini anlatır. Buradaki hayat çerçevesini teşkil etmesi itibariyle bu defa da Hint ülkesi hakkında başlı başına bir eser olacak derecede zengin bilgilerle çok etraflı bir bahis açılır (Vekayi‘, II, 304-332).

Bâbürnâme her şeyden önce bir otobiyografi olmakla beraber, muhteviyatı dolayısıyla gerek edebî nevi, gerekse mahiyeti bakımından çok yönlülük ve değişkenlik gösterir. İlkin hâtırat olarak başlamışken daha sonraki kısımlarına gelindiğinde yaşananların günü gününe veya araya fazla zaman mesafesi girmeden yazılmasıyla günlük (diary) şeklini alır; ülkeden ülkeye yapılan yolculuk ve seferlerde baştan geçen ve görülenlerin anlatıldığı sayfalarında ise bir seyahatnâme olur; büyük bir dikkat ve ehemmiyetle verdiği etraflı bilgiler, bir noktada ona âdeta bir coğrafya, etnografya, botanik, zooloji, nihayet bir folklor ansiklopedisi görünümünü verir. Bütün devri ve çevresiyle Sultan Baykara’yı anlatırken bir tarih metninden farksızlaşır; şairlere ve meşhur şahsiyetlere ayrılmış bazı sayfalar ise herhangi bir şairler tezkiresinden veya bir tabakat kitabından çıkmış gibi görünür. Eserin baştan ilk dört faslı Timurlular devrinin bir Mâverâünnehir tarihi gibidir.

Eski Türk edebiyatında örneği yok denecek kadar nâdir görülebilen otobiyografi nevinde ve üstelik bir hükümdarın kaleminden çıkmış olması bakımından Bâbürnâme, benzeri bulunmayan bir eser olarak gittikçe artan bir alâka ve takdirin merkezi haline gelmiştir. Mühim tarihî hadiseler içinde rol almış, büyük mevkiler işgal etmiş devlet adamlarının, çok defa icraatlarının bir müdafaanâmesi şekline soktukları, hakikatleri kendilerine göre değiştirmeye çalıştıkları hâtırat eserlerinin aksine Bâbür’ün, hayatını olduğu gibi, kusur ve zaaflarını, başarısızlıklarını dahi gizlemeksizin her yönüyle büyük bir samimiyetle anlatması, siyasî düşmanlarının bile sadece kusurlarını değil faziletlerini de belirtecek kadar gösterdiği dürüstlük, diğer meziyetleriyle birlikte Bâbürnâme etrafında geniş bir takdir ve hayranlık yaratmıştır. Gerçekleri olduğu gibi yazmasındaki dürüstlük ve samimiyet bakımından Bâbürnâme Sezar’ın hâtıraları ile bir, hatta ondan da ileri tutulmuş, Bâbür bu hâtıralarından dolayı Doğu’nun Jül Sezar’ı sayılmıştır. İçindeki itiraflar dolayısıyla Saint-Simon’un Mémoires’ı ve Jean Jacques Rousseau’nun Confessions’u arasında benzerlik dahi söz konusu olmuştur. Kabul edildiğine göre Sezar’dan sonra Bâbür’e gelinceye kadar hiçbir hükümdar böyle samimi ve doğru bir hâtırat eseri bırakmış değildir. Ancak aradaki bu benzerliğe karşılık Bâbür’ün hâtıraları onun De Bello Gallica ve De Bello Civili’sinden çok daha geniş ve mukayese edilemeyecek kadar zengin muhtevalıdır.

Bâbür, eserinde gözettiği doğruluk ve açık sözlülük prensibini, “Burada böylece her sözün hakikati ve her işin olduğu gibi yazılması iltizam edildiği için, şüphesiz baba ve büyük kardeşten iyi ve kötü ne şâyi olmuşsa onları söyledim ve akraba ve yabancılardan ne kusur veya meziyet görülmüşse onları yazdım. Okuyan mâzur görsün ve işitenler de târizde bulunmasınlar” (Vekayi‘, II, 221-222) diye doğrudan doğruya ortaya koyar. Ancak, kendisini yerinden yurdundan ve neticede devletinden etmiş büyük siyasî rakibi ve düşmanı Şeybânî Han karşısında olduğu gibi her zaman hislerine mağlûp olmaktan da büsbütün uzak kaldığı söylenemez. Batı ilim ve fikir âleminin hayranlıkla andığı Bâbürnâme bugün otobiyografi nevinin dünya klasikleri arasında sayılmaktadır.

Bâbürnâme’nin meziyet ve değeri sadece samimiliğinden, vak‘aları doğru anlatmasından ibaret değildir. Bâbür yalnız başından geçenleri ve tarihî çaptaki hadiseleri anlatmakla kalmamış, onu sırf bir vak‘alar dizisi olmaktan öteye götüren geniş dikkatleriyle eserine bir muhteva derinliği kazandırmış, müşahedeci bir zihniyetle çevresindeki insanları, gidip gördüğü yeni ülkeleri belirtilmeye değer yönleriyle eserinde canlı levhalar halinde aksettirmesini bilmiştir.

Bâbür hâtıralarında okuyucuyu, tanıdığı, ehemmiyet verdiği insanları en karakteristik tarafları ile yakalayıp çizdiği bir portreler dizisiyle karşı karşıya getirir. Babası Ömer Şeyh Mirza, Sultan Hüseyin Baykara ve Nevâî gibi o çağın ileri gelen simaları onun kaleminde portreleşir.

Bâbür gittiği ve gördüğü yerlerdeki tabii ve coğrafî çevreyi de aynı realist ve müşahedeci zihniyetle eserinde aksettirebilmektedir. O kuvvetli dikkatiyle çevresinde gördüğü her şeye alâka gösterir. Gittiği bir ülkeyi coğrafî durumu, iklimi, şehirleri, binaları, sanat âbideleri, idarî teşkilâtı, halkının örf ve âdetleri, insanların karakterleriyle, nihayet bölgedeki bitki ve hayvanlara varıncaya kadar bütünü ile tanıtmaya çalışır. Fergana, Mâverâünnehir, Kâbil ve Hindistan Bâbürnâme’nin sayfalarında bütün bu özellikleriyle yerlerini almışlardır. Bîrûnî’den sonra başka hiçbir müellifin Bâbür kadar Hindistan’ı başarılı şekilde anlatamadığını söyleyenler bile vardır.

Bâbür’ün verdiği bu bilgiler kulaktan dolma, yahut şu bu kitaptan değil, onun bir tabiat âlimi gibi dağlar bayırlar dolaşarak tabiat içindeki gözlemlerine, gittiği ülkelerde bizzat gördükleri ile yaptığı tahkik ve tesbitlere dayanmaktadır. Bu tarafları Bâbürnâme’yi, anlattığı diyarların tarihî coğrafya, nebat ve hayvanlar âlemi, etnografya, folklor ve medeniyet tarihi için başka kaynaklarda kolayca erişilemeyecek bilgilerin bir hazinesi yapar.

Bâbür’ün eseri daha XVII. yüzyılda d’Herbelot gibi Avrupa şarkiyatçılarınca tanınmış (“Babur ou Baber”, Bibliothèque Orientale, ou Dictionnaire Universel contenant généralement tout ce qui regarde la connaissance des peuples de l’Orient, Paris 1697, s. 163), Nicolas Corneliszon Witsen geniş ölçüde istifade ettiği Bâbürnâme’nin ayrıca çeşitli parçalarının birçok baskıları yapılmış ve birçok dillere çevrilmiş kitabında Felemenk diline tercüme etmiştir (Noord en Oost Tartarye, ofte bondigh ontwerp van eenige dier landen, en volken, zo als voormaels bekent zyn geweest, Amsterdam 1692; Noord en Oost Tartaryen: behelzende eene Beschryving van verscheidene Tartarsche en Nabuurige Gewesten, in die Noorder Oostelykste deelen van Azien en Europa, 2. bs., Amsterdam 1785). Bâbürnâme’nin XIX. yüzyılın ilk yarısından itibaren çok daha iyi farkedilen değer ve önemi, onun dünyanın büyük kültür dillerine çevrilmesine yol açar.

XV. yüzyılın son yarısı ile XVI. yüzyılın ilk yarısının Orta Asya, Afgan ve Hindistan tarihi için orijinal bir kaynak olan Bâbürnâme, bütün bu zenginlik ve ehemmiyetinden başka edebiyat bakımından da başlı başına bir değer taşımaktadır. Konuşur gibi rahat ifadesindeki sadelik ve tabiiliğin yarattığı hususi güzellik, süse ve gereksiz kelime oyunlarına kaçmadan söylemek istediğini en az kelime ile canlandırmasını bilen yalın ifade kudreti, Bâbürnâme’yi sevimli ve okuyucuya yakın kılan meziyetlerinden biridir. Kullandığı sözlerin tek başına bütün bir Çağatay lehçesi lugatını kuracak kadar zengin kadrosu, olay ve varlıkların en belirleyici taraflarını yakalayan olgun ve çok güzel işlenmiş dili ile Bâbürnâme Çağatay edebiyatında nesrin şaheser seviyesine yükseldiği bir zirve olmuştur. Bâbürnâme üslûbunun bu tarafları ile Nevâî’nin nesrinden çok ileridedir.

Hayatından alelâde taraflarına dahi dokunmaktan çekinmeyerek açık kalplilik ve tevazu ile bahseden Bâbür’ü okuyan bir okuyucu kendisini, bir hükümdardan ziyade başından geçenleri ve gördüklerini tatlı tatlı hikâye etmekten zevk alan bir gönül ve sohbet ehliyle karşılaşmış gibi hisseder. Hazırlanış ve yazılış şekli de Bâbürnâme’nin tabiiliğine tesir etmiştir. Bâbür hâtıralarını fırsat buldukça çok defa etrafındakilere dikte ediyordu. Bu husus esere rötuşsuz bir konuşma dili kazandırmıştır.

Yalnız Türkçe bilenlerle sınırlı kalmayıp daha geniş bir okunma sahası bulması arzusu ile Bâbürnâme’nin daha XVI. asır içinde Doğu’nun yaygın ve müşterek edebiyat dili olarak Farsça’ya tercümeleri ortaya konulmuştur. Bunların en eskisi, Tahran’da Kütübhâne-i Salta natî’deki (nr. 671) Bâbür külliyatı içindedir. Üzerindeki istinsah tarihine göre eser 931’de (1524-25) yani Bâbür’ün daha sağlığında tercüme edilmiştir. Bu bir satır arası tercümedir.

Bu tercümenin varlığının bilinmesinden önce Farsça ilk tercümesinin, Bâbür’ün maiyetinin ileri gelenlerinden Şeyh Zeyn tarafından yapıldığı zannedilegelmiştir. Abdülkādir el-Bedâûnî’nin, Zeyn’in Vâkıât-ı Bâbürî’yi tercüme ettiğine dair Münteḫabâtü’t-tevârîḫ’indeki (I, 341; İng. trc. Ranking, I, 448) ifadesine bakılarak bu tercümenin onun Tabakāt-ı Bâbürî’si olduğuna hükmedilmiştir. Gerçekte ise Tabakāt-ı Bâbürî, Bâbürnâme’den tamamen ayrı bir eserdir. Daha sonra Pâyende Hasan Gaznevî ve Muhammed Kulı Mugulhisârî’nin Bihrûz Han’ın isteğiyle 1586’da başladıkları tercüme gelir. Bunu Ekber’in emriyle saray tarihçisi Abdülkādir el-Bedâûnî’nin istifadesi için Bayram Han’ın oğlu Abdürrahim Han’ın 1590’da meydana getirdiği tercüme takip eder. Bazıları minyatürlü birçok yazma nüshası bulunduğu gibi, Bâbürnâme Mevsûm bi-Tüzük-i Bâbürî vu Fütûhât-ı Bâbürî adıyla 1308’de (1890) Bombay’da basılan bu çok yaygın tercüme, John Leyden ve William Erskine’in Batı dilinde ilk Bâbürnâme tercümesine (1826) esas olur, onların bu İngilizce tercümesine dayanılarak da Batı dilleriyle başka tercümeler meydana getirilir (Kaiser, 1828; Caldecott, 1844). Asıl Çağatayca metinden ilk tercüme ise İlminski’nin onu 1857’de basmasından sonra 1871’de Pavet de Courteille tarafından gerçekleştirilir (geniş bilgi için bk. C. A. Storey, Persian Literature, I/1, 530-535; Rusça trc. Yu. E. Bregel, II, 828-838). Eser, üzerinde yirmi sene uğraşan Annette Susannah Beveridge’in ardarda iki baskısı yapılan The Baburnama in English’i ile en güvenilir ilmî tercümesine kavuşur (1912-1921; 1922). Bâbürnâme ile ilgili hemen her meseleyi kuşatıp izah eden bu eserden sonra 1943-1946’da Reşit Rahmeti Arat tarafından Türkçe tercümesi yapılmış, onu da 1958’de Sali’e’nin Rusça, J. L. Bacqué-Grammont’un Fransızca tercümeleri (1980; 1985) takip etmiştir. Ayrıca Urduca’ya da Mirza Nâsırüddin (1924) ve Reşîd Ahtar Nedevî (1969) tarafından Tüzük-i Bâbürî adıyla çevrilmiştir.

Abdürrahim Han’ın, nüshaları yaygın Farsça Bâbürnâme tercümesiyle beraber Bâbür etrafında Ekber zamanından itibaren saray ressamlarının başlattıkları bir minyatür geleneği doğmuştur. Hemen hepsinde Bâbür’ün yüz benzerliği muhafaza edilen bu minyatürler, tercümenin bazı nüshalarında zengin bir koleksiyon teşkil edecek sayıdadır. Bunlardan tam olanlardan biri British Museum’da içinde doksan altı minyatür bulunan nüsha, diğeri de Yeni Delhi müzesindeki 1598 tarihli nüshadır. Moskova Şark Halkları Müzesi nüshasında mevcut altmış dokuz minyatür S. Tyulayev tarafından bir albüm halinde yayımlanmıştır (Miniatiyuri Rukopisi Baburnama / Miniatures of Babur-Name, Moskova 1960). British Museum’daki otuz iki minyatür de Hâmid Süleyman tarafından bir albüm halinde çıkarılmıştır (Bobırnoma Rasmları, Taşkent 1970).

Bâbürnâme 1519 ile 1530 yılları arasında kısım kısım meydana gelmiştir. 1509 ile 1519 arasındaki devreye ait metin kayıp durumda olduğundan onun ne zaman yazılmaya başlandığı bilinemiyor. Önceki yıllara ait olan taraflar sonradan kaleme alınan bir hâtıra şeklinde iken 1519 yılından itibaren hadiselerin günü gününe kaydedilmeye başlanması ile Bâbürnâme bir “günlük” halini alır. Hâtıra durumunda anlatılanların ince teferruata dayanması Bâbür’ün hâfıza kuvvetini gösterebileceği gibi bunların evvelce tutulmuş notlardan istifade edilerek esere geçirilmiş olması da düşünülebilir. Bâbür hâtıralarını bazan kâtiplere dikte suretiyle yazdırmaktaydı, vakit bulduğunda da bunları gözden geçiriyordu. Yeni kısımları yazılarak ilerlemekte olan eserini istinsah ettirip karısı ve çocukları ile bazı dostlarına göndermekteydi. 935’te (1528) bir nüshasını Hoca Ubeydullah’ın torunu Hoca Kalan’a yollar. Ancak bugün bunlar elde değildir. Yakın zamanlara kadar 1700 yılı civarında istinsah edilmiş Haydarâbâd Sâlâr Jang Kütüphanesi nüshası mevcutların en eskisi olarak bilinmekteydi. Tahran Kütübhâne-i Saltanatî’deki 931 (1524-25) tarihini taşıyan külliyattaki Bâbürnâme’nin öğrenilmesiyle onun Bâbür hayatta iken yazılmış bir nüshası ortaya çıkmış bulunmaktadır. Bâbürnâme oldukça yeni bir nüshası üzerinden ilk defa 1857’de İlminski tarafından yayımlanmış, bunu da A. S. Beveridge’in 1905’te yaptığı Haydarâbâd nüshasının faksimile neşri takip etmiştir. Mevcut nüshaların -Tahran’daki hariç- A. S. Beveridge ve G. F. Blagova tarafından topluca bir değerlendirilmesi yapılmıştır (bk. A. S. Beveridge, Memoirs of Babur, 1922, önsöz, s. XI-LVII ve bibliyografyada gösterilen diğer yazıları; G. F. Blagova, K Voprosu o Podlinnosti Texta “Babur Name” po Kerovskomu Spisku, 1961; çeşitli ülkelerdeki yazmaları için bk. Herman, s. 165-166; İlminski neşrine esas olan nüsha için: W. D. Smirnov, Manuscrits Turcs de l’Institut des Langues Orientales, Saint-Pétersbourg 1897, s. 142-144).

Atası Timur’un aslı kaybolup tahrif edilmiş Farsça tercümesi ortada olan Melfûzât-ı Timurî (Tüzük-i Timurî) adlı hâtıralarının eserine örneklik ettiği söylenen Bâbür, Bâbürnâme’siyle kendi ailesinde bir hâtıra geleneği kurmuştur. Kızı Gülbeden’in Hümâyûnnâme’si, İmparator Nûreddin Cihangir’in Tüzük-i Cihângîrî’si (bk. L. Varadarajan, “Jahangir the Diarist. An interpretation based on the “Tuzuk-i-Jahangiri”“, Journal of Indian History, Golden Jubiles Volume, 1973, s. 403-418) bu geleneğin birer eseri olduğu gibi Bâbür’ün yeğeni Muhammed Haydar Mirza Duglat’ın hâtıralara dayanan kısımları ile Târîh-i Reşîdî’sini de aynı daire içinde görmek mümkündür.

BİBLİYOGRAFYA
A) Bâbürnâme Neşirleri. Baber-Nameh Diagataice, Ad fidem codicis Petropolitani edidit N. Ilminski, Kazan 1857; The Bábar-náma, being the autobiography of the emperor Bábar, the founder of the Moghul dynasty in India, written in Chaghatáy Turkish; now reproduced in facsimile from a manuscript belonging to the late Sir Sálár Jang of Haydarábád, and edited with a preface and indexes by Annette S. Beveridge, Leyden-London 1905; Zahir Ad-Din Muhammad Bobır, Bobırnoma (nşr. Porso Şamsiev – Sodık Mirzaev), Taşkent 1960 (daha önceki 1948-49’da yapılan neşrinin gelişmiş şeklidir).

B) Bâbürnâme Tercümeleri. John Leyden – W. Erskine, Memoirs of Zehir-ed-din Muhammed Baber, Emperor of Hindustan, written by himself, in the Jaghatai Turki, London 1828 (Abdürrahim Mirza’nın Farsça tercümesinden yapılmıştır); A. Kaiser, Zehir-Eddin Muhammed Baber, Kaisers von Hindustan, Denkwürdigkeiten von ihm selbst im Dschagatâi-Türkischen verfasst und nach der englischen Uebersetzung des J. Leyden und W. Erskine deutsch bearbeitet von, A. Kaiser, Leipzig 1828 (J. Leyden ve W. Erskine’in İngilizce tercümesinden Almanca’ya); Caldecott, Life of Baber, Abridged from the Memoires of Zehir-ed-din Muhammed Baber, London 1844 (J. Leyden ve W. Erskine tercümesinin kısaltılmış şeklidir); A. Pavet de Courteille, Mémoires de Baber (Zahired-din Mohammed), Fondateur de la dynastie mongole dans l’Hindoustân. Traduits pour la premère fois sur le texte djagatai, Paris 1871, I-II (ilk defa Çağatayca metinden Batı dillerine yapılmış tercümedir); F. G. Talbot, Memoirs of Baber, Emperor of India, First of the Great Moghuls, being an Abridgement with an Introduction supplementary notes, and some account of his successors, London 1909; Sir Lucas King, Memoirs of Zehir-ed-din Muhammed Babur, Emperor of Hindustan, written by himself in the Chaghatai Turki and translated by John Leyden and William Erskine, annotaded and revised, Oxford 1921 (J. Leyden ve W. Erskine tercümesinin gözden geçirilmiş ve notlarla zenginleştirilmiş yeni neşridir); The Bābur-nama in English. Memoirs of Bābur. Translated from the original turki text of Zahiru’d-dīn Muḥammad Bābur Pādshāh Ghāzī by Annette Susannah Beveridge, I, Ferghana 1912; II, Kabul 1914; III, Hindustan 1917; IV, London 1921; Bābur-Nāma: Memoirs of Bābur by Annette Susannah Beveridge, London 1922, I-II (2. bs.); Gazi Zahirüddin Muhammed Babur, Vekayi‘ Babur’un Hatıratı (Doğu Türkçesi’nden çeviren Reşit Rahmeti Arat), Ankara 1943-1946, I-II; M. Sali’e, Babur-name, Zapiski Babure, Taşkent 1958 (S. Azimcanova’nın bir önsözü ile; indeksi Bābürnâme’de geçen yer isimlerini bugünkü karşılıkları ile göstermesi bakımından önemlidir.); Mirzâ Nâsireddin Haydar, Tercüme-i Tüzük-i Bâburî, Delhi 1924 (Urduca); Reşid Ahter Nedevî, Tüzük-i Bâburî, Lahor 1969 (Urduca); J.-L. Bacqué-Grammont, Le Livre de Babur. Babur-Nama. Mémoires de Zahiruddin Muhammad Babur de 1494 à 1529, Paris 1980; a.mlf., Le Livre de Babur. Mémoires de premier Grande Moghol des Indes (1494-1529), Paris 1985 (şekil bakımından birincisinden farklı bir baskıdır).

C) Diğer Eserler ve Araştırmalar. Abdülkādir el-Bedâûnî, Münteḫabü’t-tevârîḫ, Calcutta 1865, I; a.mlf., Muntak̲h̲abu-t-tawārīk̲h̲ (trc. G. S. A. Ranking), Calcutta 1898, I; Ebü’l-Fazl el-Allamî, Ekbernâme, Calcutta 1886, I; a.mlf., The Akbar nama of Abu’l-Fazl (trc. H. Beveridge), London 1897, I; J. Klaproth, “Notice du Babour-Nameh”, JA, IV (1824), s. 88-99, 129-137; F. Teufel, “Baber und Abu’l-Fazl”, ZDMG, XXXVII (1883), s. 141-187; W. Erskine, A History of India Under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Baber and Humáyun, London 1854, I, 522-525; A. S. Beveridge, “Notes on the MSS of Turkı Text of Babar’s Memoirs”, JRAS (1900), s. 439-480; a.mlf., “Anfrage nach dem Verbleib eines verlorenen MS des Babarnama”, ZDMG, LVIII (1904); a.mlf., “The Haydarabad Codex of the Babar-nama of Wāqiʿāt-i-Bābari of Zahiru-d-din Muhammad Bābur, Barlās Turk”, JRAS (1905), s. 741-765; (1906), s. 79-93; a.mlf., “Further Notes on the Babar-nama MSS The Elphinstone Codex”, JRAS (1907), s. 131-144; a.mlf., “The Babarnama. The Material now avaible for a definite text of the book”, JRAS (1908), s. 73-98; a.mlf., “The Babarname: Dr. Kehr’s Latin Version, and a new letter by Baber”, a.e., s. 828-831; a.mlf., “The Babarname description of Farghana”, JRAS (1910), s. 111-128; a.mlf., “The Babarnama. A passage judged spurious in the Haydarabad manuscript”, JRAS (1911), s. 65-74; a.mlf., “Notes on the Babur-nama”, JRAS (1914), s. 440-451; a.mlf., “Further Notes on Baburiana, 1. The Identity of the Bukhâra Bābur-nāma”, JRAS (1923), s. 75-82; H. Beveridge, “Was Abdu’r-Rahim the translator of Babar’s memoirs into Persian”, Imperial and Asiatic Quarterly Review (3rd series 10, London 1900), s. 114-123, 310-317; a.mlf., “The Babarnama Fragments”, JASB (new serie 4, 1908), s. 39-41; a.mlf., “An Obscure passage in Babar’s Memoirs”, JRAS (1910), s. 882-883; a.mlf., “A Passage in the Turki Text of the Babarnamah”, JASB (new serie 6, 1910), s. 221-226; a.mlf., “A doubious passage in the Ilminsky edition of the Baburnama”, JASB (new serie 7, 1911), s. 5-7; a.mlf., “An Obscure quatrain in Babur’s Memoirs”, JRAS (1917), s. 830-834; Lucien Bouvat, “Essai sur la civilisation Timouride”, JA, CCVIII/2 (1926), s. 238-241; Browne, LHP, III, 452-459; Storey, Persian Literature, I/1, 529-535; a.mlf., Persidskaya Literatura, Bio-bibliografiçeskiy Obzor (Rusça’ya genişletilmiş ilâveli trc. Yu. E. Bregel), Moskva 1972, II, 828-838; M. Fuad Köprülü, “Babur”, İA, 1943, II, 184-186; S. N. Sen, “A Note on the Alwar manuscript of Waqi’at-i-Babari”, IC, XIX/3 (1945), s. 270-271; A. Bausani, “L’India vista da due grandi personalita musulmane: Baber e Bırunı”, Al-Biruni Commemoration Volume, Calcutta 1951, s. 53-76; V. Zohidov, “Bobırnıng Faoliyatı ve Adabiy-İlmiy Merosi Hakıda”, [Bābür, Bobırnoma (nşr. P. Samsiev – S. Mirzaev) içinde], Taşkent 1960, s. 5-52; H. Hasanov, Zahiriddin Bobır: Sayëh va Olim, Taşkent 1960; Salohaddin Camolov, “Bobırnama’da Peysaj”, Şark Yulduzı, XXIX/3, Taşkent 1961, s. 126-133; G. F. Blagova, “K Voprosu o Podlinnosti Teksta “Babur-Name” po Kerovskomu Spisku”, KSIV (1961), s. 85-105; a.mlf., “K istorii Izuçeniya” ‘Babur-Name’ v Rossii”, Tyurkologiçeskiy Sbornik, Moskva 1966, s. 168-176; a.mlf., “‘Kutadgu Bilig’, ‘Babur-Name’, Metodika Istoriko-Linguistiçeskogo Sopostavleniya”, ST, nr. 4 (1970), s. 32-39; a.mlf., “Andijanskiy Govor Po Materialam “Babur-Name” (Rubej XV-XVI Vekov) i Sovremennim Dialektologiçeskim Opisaniyam”, ST, nr. 3 (1977), s. 67-76; N. D. Mikluho-Maklay, “Handemir i Zapiski Babura”, Tyurkologiçeskie İssledovaniya, Moskva-Leningrad 1963, s. 237-249; J. Eckmann, “Die Tschaghataische Literatur”, , II, 373-376; N. M. Mallaev, Uzbek Adabiëti Tarihi, Taşkent 1965, s. 660-667; Jean-Paul Roux, “Recherche des Survivances Pré-Islamiques dans les Textes Turcs Musulmans: Le ‘Bābur-Nāme’”, JA, CCLVI/2 (1968), s. 247-261; A. Bombaci, Storia Della Letteratura Turca, Milano 1963, s. 143-162; a.mlf., Histoire de la Littérature Turque (trc. I. Mélikoff), Paris 1968, s. 135-151; H. F. Hofman, Turkish Literature, Utrecht 1969, I/1-3, s. 163-173; Banarlı, RTET, I, 520-521; “Bobirnoma”, Özbek Sovet Ensiklopediyası, Taşkent 1972, II, 295-297; “Bobirnoma Miniatiyura (Rasm) ları”, a.e., s. 297; Krusnachandra Jena, Baburnama and Babur, Delhi 1978; Hamid Süleyman, “Babürler Devri Minyatür Sanatı” (trc. Haver Aslan), TDA, nr. 19 (1982), s. 199-213; Surup, “Babur”, Historians of Medieval India, Prakashan 1982, s. 103-110; S. A. Azimcanova, “Baburname” i Ego Avtor”, Voprosi İstorii (1983), s. 103-109; T. I. Sultanov, “‘Zapiski’ Babura Kak İstoçnik Po İstorii Mogolov Vostoçnogo Turkestana i Sredneyi Azii”, Tyurkologika 1986. K Vos’mi desyatiletiyu Akademika A. N. Kononova, Leningrad 1986, s. 253-267.
Bu madde ilk olarak 1991 senesinde İstanbul'da basılan TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 4. cildinde, 404-408 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.