MUHYÎ-yi GÜLŞENÎ - TDV İslâm Ansiklopedisi

MUHYÎ-yi GÜLŞENÎ

محيى گلشنى
Müellif:
MUHYÎ-yi GÜLŞENÎ
Müellif: TAHSİN YAZICI
Web Sitesi: TDV İslâm Ansiklopedisi
Yayımcı: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi
Baskı Tarihi: 2006
Son Güncelleme Tarihi: 28.07.2019
Erişim Tarihi: 22.10.2020
Web Adresi:
https://islamansiklopedisi.org.tr/muhyi-yi-gulseni
TAHSİN YAZICI, "MUHYÎ-yi GÜLŞENÎ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/muhyi-yi-gulseni (22.10.2020).
Kopyalama metni
935’te (1529) Edirne’de doğdu. Asıl adı Muhammed, lakabı Muhyiddin’dir. Gülşeniyye tarikatına mensup olmasından dolayı Muhyî-yi Gülşenî diye tanınır. Hayatı hakkında bilinenler, Menâkıb-ı İbrâhim Gülşenî başta olmak üzere çeşitli eserlerinde verdiği bilgilerle çağdaşı Cemâleddin Hulvî’nin Lemezât’ına dayanmaktadır.

Menâkıb’daki bilgilerden (s. 348-349) dedesi Ebû Tâlib’in İbrâhim Gülşenî’nin müridi olduğu, Şîraz’da ticaretle uğraşan Ebû Tâlib’in Akkoyunlular’dan Şîraz Valisi Sûfî Halîl’in halka yaptığı zulümlerden kaçıp ailesiyle birlikte Kazvin’e gittiği, babası Fethullah’ın burada doğduğu, dedesinin kızılbaşlar tarafından öldürülmesi üzerine Edirne’ye gidip yerleştikleri anlaşılmaktadır. Hulvî, Muhyî’nin babasının Ekmekçizâde diye tanındığını, kardeşlerinin defterdarlık görevinde bulunduğunu söyler (Lemezât, s. 557).

Sekiz on yaşlarında iken bir Nakşibendî şeyhinin yanına evlâtlık olarak verildiğini, şeyhin oğluyla birlikte Edirne’de Beyazıt Medresesi’nde okuduklarını belirten Muhyî (Reşehât-ı Muhyî, vr. 2a) 952’de (1545) İstanbul’da bulunduğunu söyler (a.g.e., vr. 14b). Menâkıb’da, 953 (1546) yılında Ebüssuûd Efendi ile Gülşenî şeyhi Muhyiddin Karamânî’nin meclislerine devam ettiğini, Kanûnî Sultan Süleyman’a yazdığı kasideleri Kapıağası Haydar Ağa vasıtasıyla sultana ulaştırdığını, Farsça’ya hâkimiyeti sebebiyle ağanın kendisine “küçük Acem”, tarih düşürmedeki maharetinden dolayı Ebüssuûd’un “sâhib-i târîh” diye hitap ettiğini (s. 382), Haydar Ağa’nın evinde yapılan bir toplantıda şair Zâtî, Sehâbî, İbrâhim Gülşenî’nin torunu Şehnâme-i Âl-i Osman müellifi Ârifî Fethullah Çelebi ve o esnada henüz ağa olan Şemsi Paşa ile tanıştığını anlatır (s. 413). Bu sırada henüz on sekiz yaşında olan Muhyî İstanbul’a ne zaman gittiği ve bu kişilerle nasıl tanıştığı konusunda bir şey söylememektedir. Bununla birlikte dedesinin İbrâhim Gülşenî’nin müridi ve Ârifî Fethullah’ın İbrâhim Gülşenî’nin torunu olduğu dikkate alınarak onunla ailece tanıştıkları, Muhyî’nin İstanbul’a Ârifî Fethullah’ın yanına gittiği ve onun vasıtasıyla bu çevreyle görüştüğü söylenebilir. Öte yandan Muhyî’nin İstanbul’a devlet idaresinde çalışan ağabeyinin yanına gittiği ileri sürülmektedir (Menâkıb, neşredenin girişi, s. VIII).

Hulvî, Muhyî’nin bir gün elinde Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin Fuṣûṣü’l-ḥikem’iyle Edirne Eskicamii’ne gittiğini, namaz kılarken kitabı yanına koyduğunu, bu sırada birinin gelip kitaba baktığını, bu kişinin Fuṣûṣ’u bulduğu yerde yakmasıyla tanınan Çivizâde Muhyiddin Mehmed Efendi olduğunu, kendisini mülhid diye azarlayıp ağır sözler söylediğini ve hapse attırdığını, günlerce hapiste kaldığını, bir gece kadının kendisini sorguya çektiğini, Fuṣûṣ’un bazı yerlerini okutup şeriata uygun olup olmadığını sorduğunu, verdiği cevapların beğenilmesi üzerine affedildiğini anlatır (Lemezât, s. 557-558). Bu hadiseyi Muhyî’nin kendisinden dinlediğini söyleyen Hulvî olayın cereyan ettiği tarih konusunda bilgi vermez. Ancak Şeyhülislâm Çivizâde 954’te (1547) öldüğüne göre olay bu tarihten önce ve Muhyî henüz çocuk denilebilecek yaşta iken cereyan etmiş olmalıdır.

954 (1547) yılını da İstanbul’da geçiren Muhyî 957-959 (1550-1552) yılları arasında Edirne’de ikamet etti. 1552 yılı sonunda Kahire’ye gitti. Hulvî’nin ifadelerinden, ağabeyinin o sırada Kahire’de defterdarlık yaptığı ve İbrâhim Gülşenî’nin oğlu Şeyh Ahmed Hayâlî’nin müridi olduğu anlaşılmaktadır (a.g.e., s. 556). Kahire’ye gider gitmez kadı nâibi olarak tayin edilen Muhyî bir süre sonra Ahmed Hayâlî’ye intisap etti. Bunun ardından görevinden ayrılmak istediyse de Kadı Bâki Efendi’nin ısrarı üzerine vazgeçti. Bu dönemde şeyhinin kızıyla evlendi. Cemâleddîn-i Hazrecî adlı bir âlimden felekiyyât ve vefk ilimlerini öğrendi. Bir yandan da Mısır’a başdefterdar tayin edilen Bayezid Çelebi’nin oğluna Mes̱nevî okuttu. Kısa zamanda seyrüsülûkünü tamamlayıp hilâfet aldı ve 963 (1556) yılında muhtemelen şeyhiyle birlikte Edirne’ye gitti. İki yıl kadar Edirne’de ve İstanbul’da kaldıktan sonra Kahire’ye döndüğünde Gülşenî Dergâhı’nda türbedarlık yapmaya başladı. 972’de (1564-65) Tomanbay’ın emîrlerinden Tarabay’ın evine yerleşti. 985 (1577) yılında İstanbul’da olduğu anlaşılan Muhyî’nin Mısır’dan ne zaman döndüğü bilinmemektedir. 1008’de (1600) Menâkıb-ı İbrâhim Gülşenî’yi yazmakta olduğu, 1013’te (1604) İmam Şâfiî’nin makamında uzlete çekildiği bilinen Muhyî’nin vefat tarihini Hulvî 1013 (1604), Bursalı Mehmed Tâhir 1014 (1605) olarak verir. Eserlerini içeren mecmuada (aş.bk.) yer alan bir tarih mısraının ebced değerinin 1017’yi (1608) göstermesi onun bu tarihten sonra vefat etmiş olabileceğini düşündürmektedir.

Eserleri. 200 kitap yazdığını belirten Muhyî’nin tasavvuf, dil, edebiyat, tarih, hadis, tefsir ve ahlâka dair kırk eseri günümüze ulaşmıştır. Bunların otuz yedisi Mısır Hidiviyye Kütüphanesi’ndeki bir mecmuada toplanmıştır (nr. 7128; İSAM Ktp., fotokopi nüsha, nr. 8906). Bu mecmuada bulunan başlıca eserler sırasıyla şunlardır:

1. Nefhatü’l-esrâr (vr. 1b-24a). Eserin baş tarafında, başkaları gibi geçmişteki hikâyeleri değil gördüklerini yazmak istediğini belirten Muhyî, 997’de (1589) kaleme aldığı 2252 beyitlik bu manzum eserinde hocası Cemâleddîn-i Hazrecî’den, kadı nâibliğinden, tarikata intisabından, şeyhinden, devlet ricâlinden ve seyrüsülûk döneminden bahseder.

2. Kavâid-i Bâleybelen (vr. 47b-87a). Türkler, Araplar ve Farslar için Bâleybelen (باليبلن) adını verdiği yapma bir dil icat eden Muhyî, bu dilin gramerini anlatmak için farklı adlarda on ayrı kitap ve risâle yazmış, ayrıca isimler ve mastarlar için üç ayrı sözlük kaleme almıştır. Bâleybelen dilinin kelime ve cümle yapısı üzerine yazdığı dokuz risâle Hidiviyye Kütüphanesi’ndeki mecmuada “Lügât ve kavâid-i Bâleybelen” başlığı altında peş peşe sıralanır (geniş bilgi için bk. Koç, Bâleybelen, s. 69-78). Fransız şarkiyatçısı Silvestre de Sacy bu risâlelerden Bibliothèque Impériale’in (Bibliothèque Nationale) Farsça Yazmalar Bölümü’nde bulduğu bir tanesini (Kitâbü Aṣli’l-maḳāṣıd ve faṣli’l-merâṣıd) 1813’te yayımladığı bir makaleyle ilim dünyasına tanıttı (bk. bibl.). Hidiviyye Kütüphanesi Türkçe yazmalar katalogunu hazırlayan Ali Hilmi Dağıstânî ve Bursalı Mehmed Tâhir tarafından (, I, 163) Türkçe’nin etimolojisine dair bir eser olarak kaydedilen Kavâid-i Bâleybelen’in Muhyî tarafından icat edilen yeni bir yapma dile ait olduğu Türkçe literatürde ilk defa Midhat Sertoğlu tarafından dile getirildi (bk. bibl.). Daha sonra Bâleybelen üzerine kapsamlı araştırmalar yapan Mustafa Koç, Muhyî’nin bu dile dair tüm kitap ve risâlelerini neşrettiği eserinde Bâleybelen’in gramerini de detaylı bir şekilde ele aldı (bk. bibl.).

3. Ahlâk-ı Kirâm (vr. 87b-146b). Adı ebced hesabıyla yazıldığı tarihi (993/1585) gösteren eserin Hidiviyye Kütüphanesi’ndeki mecmuanın dışında iki nüshası daha bulunmaktadır (Süleymaniye Ktp., Fâtih, nr. 3496 [Sîret-i Murâd-ı Cihan adıyla, müellif hattı]; Nuruosmaniye Ktp., nr. 2261). Eseri Abdullah Tümsek neşretmiştir (İstanbul 2004).

4. Dîvân (vr. 271b-303a). Eserde sadece gazeller yer almakta olup klasik bir divanı oluşturan diğer bölümler mecmuanın farklı yerlerinde bulunmaktadır. Bunlar bir araya getirildiğinde üç dilde (Farsça, Arapça, Türkçe) şiir söyleyen Muhyî’nin şiirlerinin geniş hacimli bir divan teşkil edecek kadar çok olduğu görülür.

5. Mesâdir-i Elsine-i Erbaa (vr. 402b-407a). Muhyî-yi Gülşenî’nin Bâleybelen dili için tertip ettiği sözlüktür. Eserde 392 Farsça masdarın ilk harflerinin ünlü değerine göre alfabetik olarak Türkçe, Arapça ve Bâleybelen dilinde karşılıkları yer almaktadır.

Mecmuada bulunan diğer eserler şunlardır: Hedyü’l-ḤaremeynTefsîr-i Sûreti’l-ḳadrKitâb-ı MeʾâbHaḳḳu’l-yaḳīn, Risâle fi’l-aḳāʾidFüyûżü’l-velî, Risâle-i beyne’l-ʿişâʾeyn, Silseletü’l-ʿışḳ, Şerḥ-i Ḥadîs̱-i Cibrîl, İḥsannâme (Keşf-i şehr-i îmân ve ḥurûf-i ṣırr-i usṭurlâb-i iḥsân), Şerḥ-i Ḥadîs̱-i Erbaʿîn, Aḫlâḳ-ı Kerîm, Ḥüsn ü Dil, DîvânElfiyye-i MuḥyîSimsimiyyetü’l-muṣavver, İttiḥâd-ı esmâʾ be-hüviyyet-i müsemmâ, Risâle-i Şemsiyye, Îcâd-ı esmâʾNaẓîre-i Dîvân-ı Ḫâce Süleymân, Gazâlenâme (manzum), Gazâlenâme (mensur), Muḫtaṣar ʿilm-i mevcûdât, MuḳaṭṭaʿâtRisâle-i VâḳıʿaRisâle-i MuʿammeyâtRisâle-i ʿArż-ı ḥâlŞerḥ-i Müsteżâd-ı MuḥyîRisâle fî esmâʾillâhi’l-ḥüsnâNefeḫât-ı misk-i ʿanberîTaḫmîsâtTercî-i BendLuġazMurabbaʿât.

Muhyî’nin bunların dışında Türkiye kütüphanelerinde dört eseri daha bulunmaktadır. Mısır Kadısı Bâki Efendi’nin isteği üzerine 988’de (1580) yazmaya başlayıp on altı yıl sonra tamamladığı Bünyâd-ı şiʿr-i ʿârif’te (Risâle-i Kāfiye, İÜ Ktp., TY, nr. 1906) Arap, Fars ve Türk edebiyatlarında kafiye konusu ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Şeyhi Ahmed Hayâlî’nin arzusuyla 977’de (1569-70) başlayıp 1013’te (1604) tamamladığı Menâkıb-ı İbrâhim Gülşenî menâkıbnâme olmaktan çok bir tarih kitabı niteliğindedir. Eser, İbrâhim Gülşenî ve etrafındakilerin hal tercümeleriyle birlikte Akkoyunlular yönetimindeki Azerbaycan’dan Osmanlı yönetimindeki Mısır’a kadar siyasî, tarihî, dinî, sosyal ve etnik durum, ünlü kişiler, âlim ve şairler hakkında orijinal bilgiler ihtiva eder. Ayrıca müellifin Osmanlı ricâliyle yakın temas içinde bulunması dolayısıyla eser Osmanlı tarihi açısından da önemlidir. Menâkıb-ı İbrâhim Gülşenî, Tahsin Yazıcı tarafından üç yazma nüshasına dayanılarak geniş bir incelemeyle birlikte yayımlanmıştır (Ankara 1982). Reşehât-ı Muhyî, Fahreddîn-i Safî’nin Ubeydullah Ahrâr ve Nakşibendî silsilesine mensup diğer şeyhlerin biyografilerine dair Reşeḥât adlı eserinin özetlenip aynı zamanda ilâvelerle genişletilmiş tercümesidir. Tercümeden ziyade bir telif niteliği taşıyan Reşehât-ı Muhyî’nin 977 (1569-70) tarihli müellif hattı tek yazma nüshası Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Kütüphanesi’ndedir (nr. 302). Muhyî’nin Menâkıb’da zikrettiği (s. 31), günümüze ulaşmayan eserleri arasında olduğu söylenen Zencîr-i Zeheb (Menâkıb, neşredenin girişi, s. XXIV) Reşehât-ı Muhyî’nin diğer adıdır (Tosun, s. 157). Muhyî’nin Gül-i Sad Berg adlı eseri manzum yüz hadis şerhi olup Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nde iki nüshası kayıtlıdır (nr. 1231/1, 1234). Muhyî-yi Gülşenî’nin Menâkıb’da zikrettiği Meşâhidü’l-vücûdMevâcidü’ş-şühûd ve Ahlâk-ı Kirâm’da geçen Hakāiku’l-hikem adlı eserleri günümüze ulaşmamıştır (Muhyî’nin mecmua kapsamındaki ve diğer tüm eserlerinin listesi ve tanıtımı için bk. Koç, Bâleybelen, s. 44-52). 


BİBLİYOGRAFYA

, tür.yer., ayrıca bk. neşredenin girişi, s. VII-XXVII.

a.mlf., Reşehât-ı Muhyî, Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Ktp., nr. 302, vr. 2a vd., 14b.

Hulvî, Lemezât-ı Hulviyye (nşr. M. Serhan Tayşi), İstanbul 1993, s. 556-559.

A. I. S. de Sacy, “Kitab al-maqasıd wa fasl al-marasıd. Le capital des objets recherché et le chapitre des choses attendres ou dictionnaire de l’ıdiome Balabalan”, Notices et extraits de manuscrits de la Bibliothèque Impériale, Paris 1813, IX, 365-996.

, s. 235-238.

, I, 162-163.

Necdet Tosun, Bahâeddin Nakşbend: Hayatı, Görüşleri, Tarikatı, İstanbul 2002, s. 157, 188.

Midhat Sertoğlu, “İlk Milletlerarası Dili Bir Türk İcad Etmişti”, Hayat Tarih Mecmuası, II/1, İstanbul 1966, s. 66-68.

Mustafa Koç, “Osmanlı’da Esperanto, İlk Yapma Dil Balaybelen İlk Yapma Dilin Kurucusu Muhyî-i Gülşenî”, Osmanlı, Ankara 1999, IX, 463-467.

a.mlf., Bâleybelen, Muhyî-i Gülşenî, İlk Yapma Dil, İstanbul 2005.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2006 yılında İstanbul'da basılan 31. cildinde, 79-81 numaralı sayfalarda "MUHYÎ-i GÜLŞENÎ" başlığıyla yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız. Bu madde en son 28.07.2019 tarihinde güncellenmiştir.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde okumak ister misiniz?
BAŞKA BİR MADDE GÖSTER