« Madde sayfasına git

OSMANLILAR ile İLİŞKİLİ MADDELER

آل عثمان
KAYI
Tarihî geleneğe göre Osmanlı hânedanının mensup olduğuna inanılan Oğuz boyu.
OSMAN I
Osmanlı Devleti’nin ve hânedanlığının kurucusu (1302-1324).
ERTUĞRUL GAZİ
Osmanlı Devleti’nin kurucusu olan Osman Bey’in babası.
ANADOLU
Türkiye’nin Asya kıtası üzerinde bulunan kesimi.
SELÇUKLULAR
Türkler’in İslâmî devirde kurdukları en büyük hânedanlardan biri (1040-1308).
ANADOLU BEYLİKLERİ
XIII. yüzyıldan itibaren Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde kurulmuş olan Türk beyliklerine verilen genel ad.
PADİŞAH
İslâm devletlerinde çok geniş ülkelere sahip hükümdarlara verilen unvan.
VÂLİDE SULTAN
Osmanlılar’da padişah annelerine verilen unvan.
HANIM SULTAN
Osmanlılar’da padişah ve şehzade kızlarının kız çocukları için kullanılan unvan.
ŞEHZADE
Hükümdar çocukları için kullanılan bir terim.
HATT-ı HÜMÂYUN
Osmanlı diplomatiğinde padişahın kendi el yazısı ile yazılmış emirleri için kullanılan bir tabir.
NÂME-i HÜMÂYUN
Osmanlı padişahlarının yabancı hükümdarlara gönderdiği mektuplara verilen ad.
İRÂDE-i SENİYYE
Padişahın sözlü veya yazılı emri için kullanılan bir tabir.
FERMAN
Tuğralı padişah emri.
BERAT
Bir tayini, bir vazife veya muafiyetin verildiğini gösteren, üzerinde padişahın tuğrası bulunan belge.
CUMA SELÂMLIĞI
Osmanlılar’da hükümdarın halka açık bir camide cuma namazı kılması ve bu arada yapılan merasim için kullanılan tabir.
Şair padişahlardan
MEHMED II
Osmanlı padişahı (1444-1446, 1451-1481).
Şair padişahlardan
BAYEZİD II
Osmanlı padişahı (1481-1512).
Şair padişahlardan
SELİM I
Osmanlı padişahı (1512-1520).
Şair padişahlardan
SÜLEYMAN I
Osmanlı padişahı (1520-1566).
ŞEYHÜLİSLÂM
Osmanlılar’da ilmiye teşkilâtının başındaki âlimin unvanı.
SADRAZAM
Osmanlılar’da devlet idaresinin padişah vekili olarak önde gelen sorumlusu, başvezirin unvanı.
KAZASKER
İslâm tarihinde askerler arasındaki davalara bakan ordu kadısı, Osmanlılar’da Dîvân-ı Hümâyun’un üyesi, yargı ve eğitim teşkilâtının sorumlusu.
NİŞANCI
Osmanlı bürokrasisinde Dîvân-ı Hümâyun üyesi olan üst düzey görevli.
DEFTERDAR
Osmanlılar’da maliye teşkilâtının başı.
REÎSÜLKÜTTÂB
Osmanlı bürokrasisinde yazı işlerini yürüten Divan Kalemi’nin âmiri.
VAK‘ANÜVİS
Osmanlı Devleti’nde resmî tarihçiler için kullanılan unvan.
BEYLERBEYİ
Osmanlı taşra teşkilâtında en büyük idarî birim olan eyaletin askerî ve idarî âmiri.
İLMİYE
Osmanlı Devleti’nde eğitim, yargı, fetva ve diyanet teşkilâtını oluşturan medrese menşeli ulemâ sınıfı.
SEYFİYE
Osmanlılar’da ehl-i örf de denilen idarî ve askerî zümre mensupları için kullanılan terim.
ASKERÎ
Osmanlılar’da reayadan ayrı olarak elinde padişah beratı bulunan, vergi ve yargılamada özel statüye sahip zümre.
REÂYÂ
Osmanlılar’da tebaa, halk anlamında kullanılan bir tabir.
EHL-i ŞER‘
Osmanlılar’da askerî kelimesiyle ifade edilen ve ehl-i şer‘ ile ehl-i örf diye ikiye ayrılan yönetici zümreden kadılık, müftülük ve müderrislik gibi görevler yapan ilmiye ricâline verilen ad.
EHL-i ÖRF
Osmanlı Devleti’nde padişahın icraî, idarî ve askerî yetkilerini temsil eden, ulemâ dışında kalan görevliler.
ÂYAN
Osmanlılar’da şehir ve kasabalarda devletle halk arasındaki ilişkileri düzenleyen kimselere verilen ad.
TOPKAPI SARAYI
ENDERUN
Osmanlılar’da idarî ve askerî kadronun yetiştirilmesi için teşkil edilen saray eğitim kurumu.
BÎRUN
Osmanlı sarayının (Topkapı Sarayı) birinci ve ikinci yer denilen meydanlarındaki müesseseleri ifade eden bir tabir.
DÂRÜSSAÂDE
Genel olarak Topkapı Sarayı’nın Harem kısmına verilen ad.
DÎVÂN-ı HÜMÂYUN
Osmanlı devlet yönetiminde XV. yüzyıl ortasından XVII. yüzyılın ilk yarısına kadar en önemli karar organı.
KANUNNÂME
Osmanlılar’da devlet tarafından belirlenen ve derlenen kanunları ifade eden bir terim.
DEFTERHÂNE
Osmanlılar’da arazi ve timar kayıtlarıyla ilgili defterlerin saklandığı devlet dairesinin adı.
MÜHİMME DEFTERİ
Dîvân-ı Hümâyun’da tutulan zabıt sûretlerinin toplandığı defterlere verilen ad.
HAZİNE
Osmanlılar’da devlete ait nakit, kıymetli eşya ve bunlarla ilgili evrakın saklanıp korunduğu yer.
TEKÂLÎF
Osmanlı maliyesinde devletin talep ettiği vergi ve harçların genel adı.
SURRE
Hac zamanı dağıtılmak üzere Haremeyn’e gönderilen eşya ve hediyeleri ifade eden bir terim.
BÂBIÂLİ
XVIII. yüzyılın sonlarından itibaren Paşa Kapısı ve Sadâret Dairesi, nezâretlerin kurulmasından sonra da Osmanlı hükümeti mânasında kullanılan bir tabir.
KĀNÛN-ı ESÂSÎ
1876 yılında kabul edilen Osmanlı Devleti anayasası.
PENCİK
Osmanlı vergi ve asker kaynaklarından birini oluşturan uygulamaya verilen ad.
DEVŞİRME
Osmanlı Devleti’nde çeşitli hizmetlerde kullanılmak üzere Osmanlı tebaası bazı hıristiyan çocuklarının bir kanun dahilinde toplanması işi.
ACEMİ OĞLANI
Osmanlı Devleti’nde Kapıkulu ocaklarına asker yetiştiren Acemi Ocağı neferlerine verilen isim.
YENİÇERİ
Osmanlı askerî teşkilâtında özel konumlu, maaşlı, dâimî yaya ordusu.
SİPAHİ
Osmanlı askerî teşkilâtında altı bölük halkı da denilen kapıkulu süvarilerinin en seçkin grubu.
ASÂKİR-i MANSÛRE-i MUHAMMEDİYYE
Yeniçeri Ocağı’nın II. Mahmud tarafından 1826 yılında kaldırılması üzerine onun yerine kurulan yeni askerî teşkilâta verilen ad.
MÎRÎ ARAZİ
Osmanlı Devleti’nde mülkiyeti devlete ait olup tasarruf hakkı kullananlara devredilmiş arazi.
TİMAR
Osmanlılar’da devlete ait toprakların askerî ve idarî gayelerle tahsisine dayalı sistem.
ZEÂMET
Osmanlı timar sisteminde 20.000 akçeden fazla dirlik tasarrufuna verilen ad.
HAS
Osmanlılar’da padişaha, hânedan mensuplarına, yüksek devlet görevlilerine ait şahsî mülk, arazi, yıllık gelir ve dirlikler için kullanılan bir terim.
İSTİMÂLET
Osmanlılar’ın uyguladığı meylettirici ve uzlaştırıcı fetih siyaseti için kullanılan tabir.
OSMANLICILIK
Farklı unsurları Osmanlı kimliğinde birleştirmeyi amaçlayan siyasî düşünce.
BATILILAŞMA
Batı dışındaki toplumlarda Batı’nın gelişmişlik seviyesine ulaşma çabalarını ifade etmek için kullanılan bir tabir.
EDEBÂLİ
İlk Osmanlı kadısı ve mutasavvıf.
MOLLA FENÂRÎ
Osmanlı âlimi.
DÂVÛD-i KAYSERÎ
Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrinde yaşayan mutasavvıf ve ilk Osmanlı müderrisi.
BEDREDDİN SİMÂVÎ
Osmanlı fakih ve mutasavvıfı, önemli bir isyan ve ihtilâl hareketinin başlatıcısı.
KEMALPAŞAZÂDE
Osmanlı şeyhülislâmı ve tarihçisi.
EBÜSSUÛD EFENDİ
Osmanlı şeyhülislâmı, hukukçu ve müfessir.
NİĞBOLU SAVAŞI
Osmanlılar ile Haçlı kuvvetleri arasında Niğbolu Kalesi önlerinde 798 (1396) yılında yapılan savaş.
FETRET DEVRİ
Ankara Savaşı’ndan sonra Yıldırım Bayezid’in oğullarının birbirleriyle saltanat mücadelesi yaptıkları dönem (1402-1413).
CELÂLÎ İSYANLARI
XVI ve XVII. yüzyıllarda Osmanlı idaresine karşı Anadolu’da meydana gelen isyanların genel adı.
LÂLE DEVRİ
Osmanlı tarihinin 1718-1730 yılları arasına sonradan verilen ad.
NİZÂM-ı CEDÎD
III. Selim zamanında yenilenme ve yeniden yapılanma dönemi (1792-1807).
GÜLHANE HATT-ı HÜMÂYUNU
1839’da Mustafa Reşid Paşa tarafından Gülhane’de okunan ve Tanzimat devrini başlattığı için Tanzimat Fermanı da denilen Sultan Abdülmecid’in fermanı.
ISLAHAT FERMANI
Tanzimat’ın ilânından sonraki uygulamalarla ilgili olarak özellikle gayri müslimlere yeni haklar tanıyan 1856 tarihli hatt-ı hümâyun.
TANZİMAT
Sultan Abdülmecid’in yayımladığı mülkî ıslahat programı ve bunun uygulandığı dönem.
MEŞRUTİYET
Osmanlılar’da anayasal saltanat dönemi (1876-1922).
DÜYÛN-ı UMÛMİYYE
Osmanlı genel borçlarına ve bunların ödenmesi için kurulan teşkilâta verilen ad.
HAYRİYE TÜCCARI
Avrupa tüccarı statüsünde dış ticaret yapan Osmanlı müslüman tüccarı.
OSMANLI TÜRKÇESİ
Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan Cumhuriyet’in ilânına kadar kullanılan Türkçe.
DİVAN EDEBİYATI
Türk edebiyatının İslâm medeniyeti dairesinde Arap ve Fars edebiyatları yanında meydana getirdiği büyük edebiyat kolu.
HALK EDEBİYATI
Halkın edebî zevkini karşılamak üzere sözlü olarak ortaya konan, kendine has bir dile ve üslûba sahip edebiyat kolu.
TEKKE EDEBİYATI
EDEBİYÂT-ı CEDÎDE
Türk edebiyatında 1896-1901 yılları arasında faaliyet gösteren edebî topluluk.
FECR-i ÂTÎ
II. Meşrutiyet’ten sonra teşekkül eden, sanatta ferdiyetçiliği ve estetik değerleri benimseyen edebiyatçılar topluluğu.
İNŞÂ
Resmî yazışmaları belirten edebî tür, dil bilimi ve fıkıhta haber karşıtı olarak kullanılan bir ifade kategorisi.
MEHTER
Osmanlılar’da resmî-askerî mûsiki takımı ve buna ait mehterhâne teşkilâtında görevli kişi.
MUZIKA-yi HÜMÂYUN
Osmanlılar’da mehterhânenin yerine kurulan saray bando ve orkestrası; buna icracı yetiştirmek ve Türk mûsikisi öğretimi vermek amacıyla oluşturulan kuruluş.
Mûsiki mektebi
DÂRÜLELHAN
Osmanlı Devleti’nde kurulan ilk resmî mûsiki mektebi.
Sanat öğretim yöntemi
MEŞK
Hüsn-i hat, tezhip, mûsiki gibi sanatların eğitim ve öğretiminde takip edilen geleneksel usul.
BEKTAŞÎLİK
XIII. yüzyılda Kalenderîlik içinde teşekküle başlayıp XV. yüzyılın sonlarında Hacı Bektâş-ı Velî an‘aneleri etrafında Anadolu’da ortaya çıkan bir tarikat.
BAYRAMİYYE
Hacı Bayrâm-ı Velî (ö. 833/1429-30) tarafından Ankara ve çevresinde kurulan bir Türk tarikatı.
CELVETİYYE
Bayramiyye tarikatının Aziz Mahmud Hüdâyî (ö. 1038/1628) tarafından kurulan bir kolu.
MEVLEVİYYE
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’ye (ö. 672/1273) nisbet edilen tarikat.
ZEYNİYYE
Sühreverdiyye tarikatının Zeynüddin el-Hâfî’ye (ö. 838/1435) nisbet edilen bir kolu.
MECLİS-i A‘YÂN
İki meclisli Osmanlı Parlamentosu’nun padişahın tayin ettiği üyelerden oluşan kanadı.
MECLİS-i MEB‘ÛSAN
İki meclisli Osmanlı Parlamentosu’nun seçimle gelen üyelerden oluşan kanadı.
MECLİS-i MEŞVERET
Osmanlı Devleti’nde önemli ve olağan üstü konuların görüşüldüğü danışma meclisi.
MECLİS-i MEŞÂYİH
Tekkeleri denetlemek ve idarî işlerine bakmak üzere 1866 yılında şeyhülislâmlığa bağlı olarak kurulan müessese.
MECLİS-i VÂLÂ-yı AHKÂM-ı ADLİYYE
II. Mahmud’un kurduğu, reformları planlayıp icrasını denetleyen yüksek yasama ve yargı organı.
MECLİS-i VÜKELÂ
Sadrazamın başkanlığında nâzırlardan oluşan ve Osmanlı hükümetini niteleyen meclis.
MECELLE-i AHKÂM-ı ADLİYYE
Osmanlı Devleti’nde 1868-1876 yılları arasında hazırlanan ve daha çok borçlar, eşya ve yargılama hukuku esaslarını içeren kanun.
MEDRESE
İslâm tarihinde eğitim ve öğretim kurumlarının genel adı.
SAHN-ı SEMÂN
Fâtih Sultan Mehmed tarafından İstanbul’da kurulan yüksek dereceli medrese.
DÂRÜLFÜNUN
Osmanlı Devleti’nde XIX. yüzyılda kurulan yüksek öğretim müessesesi.
BAŞBAKANLIK OSMANLI ARŞİVİ
Osmanlı Devleti’ne ait resmî defter, sicil ve evrakın bugün muhafaza edildiği yer.
Her hakkı mahfuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin her türlü telif hakkı TDV İslâm Araştırmaları Merkezi’ne ait olup 5846 sayılı Kanun hükümlerine tâbidir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarındaki yazıların bütün olarak elektronik ya da matbu bir ortamda yayımlanması yasaktır; ancak kaynak gösterilmesi (TDV İslâm Ansiklopedisi internet sitesinde yer aldığının ifade edilmesi) ve doğrudan aktif bağlantı verilmesi şartıyla yazılardan kısa bölümler iktibas edilebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi internet sayfalarında yer alan resim, fotoğraf, grafik, çizim, cetvel vs. her türlü görüntü malzemesinin başka bir ortamda yayımlanması kesinlikle yasaktır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nden rastgele bir madde gösterilmektedir.